Het Friese Heidendom (deel 2)

Het geloof van de Friese heidenen

De goden

In dit artikel worden de goden in drie groepen verdeeld: de Asen, de Wanen en de andere goden.

Naast deze driedeling worden de goden, in de wetenschappelijke literatuur, verdeeld in de “hogere goden” en de “lagere goden”. De hogere goden spelen een rol in de mythen, er vond een gecentraliseerde cultus voor hen plaats waarin priesters een rol speelden en ze waren vooral gebonden aan de elite. [[1]] De lagere goden hadden te maken met de cultische verering van de krachten van de natuur en vegetatie. De cultus was gedecentraliseerd en direct verbonden aan de leefwereld van het volk. Rotsen, bomen en bronnen speelden een belangrijke rol in de cultus [[2]]

Ik behandel alleen die goden waarvan we weten of vermoeden dat ze in Friesland voorkwamen. In de subtitels geef ik eerst de Westgermaanse variant van de godennaam, en vervolgens de Noordse (Scandinavische) variant.

Nb. Als er een sterretje voor een naam staat, is deze naam herleid door wetenschappers.

 Asen

Dit is de godengroep waartoe de belangrijkste goden behoren (Odin, Thor, Balder en Loki). De Asen zijn overwegend krijgsgoden.

Jan de Vries verklaart het woord Asen als zijnde 'leven of psyche of ziel'. Hij doet dit door de Germaanse term ‘Asen’ te vergelijken met woorden uit andere Indo-europese talen (asu- = leven in het Oudindisch). Een andere mogelijkheid is dat het woord *Ans- uitgelegd wordt als “balk of paal”. Dan ligt een verbinding met de verering van “houten paalgoden” voor de hand. [[3]]

Het begrip “Asen” werd bij de Germanen gebruikt als algemene aanduiding voor ‘god’, wat blijkt uit persoonsnamen zoals Ans-helm (dit betekent 'onder Gods bescherming').[[4]]

De oud-Friese rechtspreker werd een “Asega” genoemd. De onderzoeker Willy Krogmann geeft als woordverklaring van Asega het ‘oog van de Asen’. Huidige wetenschappers wijzen deze woordverklaring af. Ze verklaren A-sega als ‘recht-zegger’. De functie van de Asega was het vinden van, en het voorstellen van een oordeel in rechtszaken.[[5]] 

Het woord Asen is in het Fries waarschijnlijk terug te vinden in het woord Eswei. Dit woord komt voor in de sage die het ontstaan van het recht in Friesland beschrijft. Volgens deze sage heeft Karel de Grote de 12 Asegas (recht-zeggers) van de 7 Friese zeelanden naar hun recht gevraagd. Toen de Asegas antwoorden dat ze dat recht niet vinden konden, zette Karel ze op een schip zonder roer. Na stuurloos op zee rond te dobberen verschijnt er, na een gebed, een 13e persoon aan boord. Dit is een god met een gouden bijl. Met deze bijl stuurt hij het schip aan land, laat een bron ontspringen en verkondigt het Friese recht. De plaats waar het schip aan wal komt heet Eswei. De onderzoeker Von Richthoven duidt de naam Eswei als zijnde “Asenweg”.[[6]] 

*Tîwaz/Tiu /Tyr (weekdag: tiisdei)

Het woord Tîwaz komt overeen met het Oudindische ‘devah’ dat ‘schitterende/lichtende God’ betekent.[[7]]

De Germanen hadden, volgens de Romeinen, een god die overeenkwam met Mars. Met deze god bedoelden ze *Tîwaz [[8]] of Tiu [[9]]

Bij de muur van Hadrianus in Groot-Brittannië, zijn twee inscripties op geloftestenen gevonden waarop de naam Marti Thingso (Mars Thingsus) voorkomt. De geloftestenen stammen uit de eerste helft van de 3e eeuw na Chr.. Friese huursoldaten (cuneus Frisiorum) in Romeinse dienst hebben hem opgericht De vertaling luidt waarschijnlijk 'Tiu de Dinggod'. Tiu was de beschermheer van het volksberaad (Ding). [[10]]

In het Fries komt de god *Tîwaz terug in de weekdag tiisdei [[11]] of tiwesdei [[12]]. Naast de naam in de weekdag is van de Friezen uit de vroege middeleeuwen niets over Tîwaz bekend. [[13]]

*Tîwaz schijnt bij de Germanen ook onder een andere naam bekend geweest te zijn, te weten Irmin. In Nederland kan de plaatsnaam Ermelo (Irminlo in 855 n.o.j..) op Irmin terug gevoerd worden. De Saksen vereerden de Irminzuil (Irminsûl); een reusachtige boomzuil die met de cultus van Irmin verbonden kan worden. [[14]] Religieuze voorstellingen die te maken hebben met een zuil, stam, balk of staaf kennen we uit het gehele Germaanse gebied. Uit historische tijd kennen we de stafr (een soort levensboom) uit het Noordgermaanse gebied. Volgens de onderzoeker Moerman komt de plaatsnaam Stavoren (Stáveren in het Fries) van staver = paal. Vanwege de hoge ouderdom van de naam (Stavorun, 991 n.o.j..) denkt Jan de Vries aan een religieuze voorstelling van een paal. Een voorstelling die overeenkomt met de cultus van de Oudnoorse stafr. [[15]] Misschien hebben we in Stavoren met een cultus van Tiu te doen?

Wodan/Odin (weekdag: woansdei)

De naam Wodan is te verklaren als ‘heer van de woedenden’. [[16]] Wodan is namelijk leider van een dodenleger, ook wel wôd genaamd. [[17]] 

Volgens Tacitus vereerden de Germanen van alle goden Mercurius het meest, en brachten zij hem op vaste dagen mensenoffers [[18]]. Tacitus bedoelt met deze god Wodan. [[19]] 

Wodan was in Friesland bekend onder de naam Wêda [[20]]  

Friesland is samen met Nedersaksen en het Frankische gebied het hoofdgebied van de Wodancultus. De naam van de middelste weekdag was in al deze gebieden namelijk 'Wodansdag'. [[21]] Uit het Oudfries kennen we de namen wensdei [[22]] en wernsdei [[23]] voor woensdag. 

Geografische namen die met Wodan te maken hebben zijn in Friesland niet met zekerheid aan te wijzen.[[24]] Bij het plaatsje Warns (in 1486 in het Oudfries aangeduid als Wernse) [[25]] staat in het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden (1839-1851) het volgende vermeld: "Het (Warns) moet, volgens sommigen, zijnen naam ontleend hebben aan Mercurius, welke bij de oude Friezen onder den naam van Warns zoude vereerd zijn". [[26]] (Wodan wordt zowel door de Romeinen als in middeleeuwse bronnen  aangeduid als Mercurius) [[27]] Gysseling herleidt Warns echter van *Wardas lauh. Dit betekent; 'het bos van Ward'. [[28]] 

In een hoofdstukindeling van een verloren gegaan boek, het 'Indiculus Superstitionem', dat in het kloostercodex van Mainz (9e eeuw) zit, staat ook Mercurius/Wodan. Geschreven staat dat er heiligdommen en feesten voor Wodan en Donar waren. De onderzoeker Blok vermoedt dat de christenprediker Liudger de auteur van het document is. [[29]] Liudger Thiadgrimszoon (742-809) was een Fries. [[30]] Het is dus heel goed mogelijk dat de inhoud van het document ook over Friesland gaat. [[31]] 

Donar/Thor (weekdag: tongersdei)

De naam Donar wordt verklaard als zijnde ‘de donderaar’. Donar heeft dus met het natuurverschijnsel de donder te maken. [[32]]

In de Romeinse geschriften wordt Donar eerst aangeduid als Hercules en later als Jupiter/Jovis. [[33]] 

In het Oudfries wordt de donderdag aangeduid als thunresdei [[34]] of thunersdei. [[35]] Donar heet zowel bij de Friezen als bij de Saksen Thuner. [[36]] 

In het Indiculus Superstitionem, dat in het kloostercodex van Mainz uit de 9e eeuw zit, staat tevens de god Jovis. Er staat geschreven dat er heiligdommen en feesten voor Wodan (Mercurii) en Donar (Jovis) waren. Zoals we eerder lazen vermoedt Blok dat de Friese christenprediker Liudger de auteur van het document is. [[37]]  

In Friesland zijn in grafvelden obeliskvormige hangers als bijgave aangetroffen. Deze hangers, soms versierd met puntcirkels, worden ‘Donar-amuletten’ genoemd. Ze zijn gemaakt van gewei of van ivoor en soms groen gekleurd. Er zijn bronzen en zilveren knotsvormige hangertjes uit de Romeinse tijd gevonden, waarop het opschrift DEO HER(CULI) voorkomt. Door vormovereenkomst met deze 'Romeinse' hangertjes, schrijft men de benen hangertjes uit onze streken aan Donar toe. [[38]] [[39]] 

Frîja/Frigg (weekdag: freed)

De naam Frîja is verwant aan het Oudindische woord priya, dat ‘geliefde’ betekent. [[40]] 

In de Romeinse geschriften ontbreekt een verwijzing naar Frîja. Uit de vertaling van het Latijnse woord voor vrijdag ‘dies Veneris’ weten we dat Frîja gelijkgesteld werd aan Venus. [[41]] 

In het Oudfries wordt vrijdag aangeduid als frigendei [[42]] 

Fosite/Forseti

De woordverklaring van Fosite zou ‘Voorzitter’ kunnen zijn. Hij wordt gezien als een beschermer van recht en wet. [[43]] 

In het middeleeuwse geschrift de ‘Vita Sancti Willebrordi’ wordt verteld over de reis die de zendeling Willibrord aan het eind van de 8e eeuw naar een eiland maakt dat op de grens van Denemarken en Friesland ligt. Fositesland zoals dat eiland heette, werd vernoemd naar de god Fosite. Dit eiland was waarschijnlijk het huidige Helgoland. [[44]] 

In de sage die het ontstaan van het recht in Friesland beschrijft komt misschien ook de god Fosite voor. Volgens deze sage heeft Karel de Grote de 12 Asegas (recht-zeggers) van de 7 Friese zeelanden naar hun recht gevraagd. Toen ze antwoorden dat ze dat recht niet vinden konden, zette Karel ze op een schip zonder roer. Na stuurloos op zee rond te dobberen verschijnt er, na een gebed, een 13e persoon aan boord. Dit is een god met een gouden bijl.

Deze god verkondigt het Friese recht aan de Asegas. Von Richthofen zag in deze god Fosite. Volgens Jan de Vries is dit slechts een hypothese. [[45]] 

De overeenkomst in naam tussen de Friese god Fosite en de Noorse god Forseti is groot. Volgens Jan de Vries kunnen we uit deze overeenkomst concluderen dat er, zo rond het jaar 700, dusdanig culturele betrekkingen waren tussen Friesland en Zuid-Noorwegen, dat de kult van Fosite zich noordwaarts (rond de Oslofjord) verbreid heeft. [[46]] 

Wanen (vruchtbaarheidsgoden)

De Wanen zijn in de eerste plaats vruchtbaarheidsgoden (o.a. Njord, Freyr en Freya. Bij deze groep werd gebeden voor een goede oogst, zon, regen, een goede wind etc..

De naam Wanen is misschien verwant met het Duitse woord ‘Wonne’, wat zaligheid, genot of verrukking betekent. [[47]] 

Van de Scandinavische naam ‘Wanen’ ontbreekt in Friesland ieder spoor. 

Nerthus(v) en *Nerthus(m) /Njörd(m) en *Njörd(v)

De naam Nerthus stemt overeen met Njörd, en de betekenis is misschien af te leiden van ‘ner’, een Indo-europees woord voor beneden. Dit beneden zou weer kunnen wijzen op de onderwereld. [[48]] 

Volgens Tacitus werd door de bewoners van de Noordzeekust een "moeder aarde" godin vereerd. Volgens hem heette deze godin Nerthus (Nerþuz). Hedendaagse mythologen hebben uit vergelijkingen met de latere Scandinavische godsdienst kunnen afleiden dat Nerthus een tweeling broer had die ook Nerthus heette. [[49]] De Scandinaviërs kenden hetzelfde godenpaar Njord en zijn zus. 

Er zijn uit het Middeleeuwse Friesland geen overleveringen van Nerthus. 

Frô (of Inguz) en ?/Freyr en Freyja

Frô betekent ‘heer’. Freyja betekent ‘vrouw’. [[50]] 

Tacitus deelt in zijn Germania mee dat een stammengroep ,de Ingaevones, de nakomelingen van de god Mannus zijn. Deze Ingaevones (Ingwaeonen) woonden langs de Noordzeekust. Uit het woord Ingwaeonen kunnen we afleiden dat deze groep een goddelijke voorvader had die Ingwaz* heette.

In 1914 werd in Wijnaldum een stuk van een gewei gevonden met daarop de runeninscriptie ??zinguzngz (de eerste twee runen zijn door verwering niet meer te lezen). Volgens Sipma komt in deze runenrij drie keer de naam van de God Inguz terug. [[51]] [[52]]

Bij de Scandinaviërs komen we deze god weer tegen en daar heet hij Yngvi. Yngvi is dan een bijnaam voor Freyr. Freyr is de Scandinavische benaming van de Westgermaanse Frô. [[53]] In het Fries heet hij Frâ. [[54]]

Volgens Jan de Vries is in de naam Franeker te verklaren als 'Frâ's-akker'. Frô was de god van de vruchtbaarheid die, op een aan hem gewijd akker, vereerd werd. [[55]] 

In het Angelsaksische gedicht Widsith staat, dat er bij de Friezen een heerser was die Finn Folcwalding heette. In het Oudengelse epos Beowulf lezen we ook over een Friese koning Finn wiens vader Folcwalda heette. In de Edda wordt de term folk-valdi goda (legeraanvoerder der goden) als kenteken voor Frey gebruikt.[[56]] [[57]] 

Freyja(ON) is de tweelingzus van Frô. Over haar bestaan is bij de Friezen niets bekend. 

Andere Goden 

Matronae of Matres (moedergodinnen)

In het gehele Westgermaanse gebied komen moedergodinnen voor. Ze werden meestal in drietallen vereerd. In de buurt van Xanten is een wijsteen uit de Romeinse tijd gevonden, met een inscriptie die naar Friezen verwijst (’MATRES FRISIAVAE PATERNAE’). De moedergodinnen hebben drie functies, te weten: beschermers van het huiselijk geluk, schutsvrouwen voor een nederzetting of stam en schikgodinnen. [[58]] [[59]] 

Baduhenna

De Romein Tacitus schrijft over Baduhenna. Zij was waarschijnlijk een Friese krijgsgodin. Het eerste deel van haar naam, 'badu-', komt overeen met *badwa dat strijd betekent. [[60]] 

Hludana

Er zijn vijf inscripties bekend waarop de godin Hludana voorkomt. Eén van die inscripties is gevonden op een geloftesteen in de terp van Beetgum (dit is waarschijnlijk een importproduct uit de buurt van Nijmegen, zie hieronder). Uit de Oudnoorse mythologie kennen we een godin Hlodyn. Deze naam vertoont zo’n opvallende overeenkomst met Hludana, dat men ervan uitgaat dat ergens in de 8e eeuw de Noordgermanen deze godin van de Friezen overgenomen hebben. Hlodyn is een aard- en vruchtbaarheidsgodin. [[61]]

Er is ook een theorie die de naam Hludana verknoopt met Holda (=vrouw Holle). [[62]] Deze Holda of Hel of vrouw Holle kwam ook voor in Friese volksverhalen. Volgens Waling Dykstra heet het dat in het noorden van Friesland de kleine kinderen uit een holle boom (de boom van vrouw Holle) gehaald worden. Deze boom staat ergens in de wouden. [[63]] 

J. M. Bos gaat er echter vanuit dat de geloftesteen uit Beetgum een secundaire vondst is. De steen is in dat geval na de Romeinse tijd in Friesland terechtgekomen. De steen komt dan waarschijnlijk uit het Midden-rijngebied waar ook de andere soortgelijke geloftestenen gevonden zijn. [[64]] 

Alaisiagae

Op de twee gelofte stenen uit Groot-Brittannië waar de naam Mars Tincsus op voorkomt, komen we ook de godinnengroep 'Alaisiagae' tegen. In paren heten ze Bede/Fimmilene en Baudihillie/Friagabi. Het achterhalen van de betekenis van de naam Aliasiagae en de vier andere namen is problematisch. De ‘eerbiedwaardigen’ is tot nu toe de beste verklaring geweest. [[65]] 

Zonnegod en Maangodin (weekdag: snein en moandei)

De verering van een zonnegod en een maangodin vinden we onder andere terug in de weekdagen zondag en maandag. [[66]]

In de bronstijd zijn in Scandinavië kring- en radvormige symbolen op gebruiksvoorwerpen en op rotstekeningen gemaakt. Samen met de 'zonnewagen van Trundholm' zijn dit aanwijzingen van een zonnecultus bij de Germanen. [[67]] Veel van de kring- en radvormige symbolen komen zowel op archeologische vondsten, als ook op hedendaagse gebruiksvoorwerpen van de Friezen terug (o.a. het 'ûleboerd', op vensters boven deuren, op koekplanken, op aardewerk en op oud houtsnijwerk). [[68]]

Koningschap van twee mythische broers

In de Germaanse sagen komen we redelijk vaak het verhaal tegen van een stam die, onder aanvoering van twee (mythische) koninklijke broers, zijn geboortegrond verlaat, om ergens anders nieuw land te veroveren. Zo zijn er bij de Lagobarden de tweelingbroers Ibor en Aio, bij de Wandalen Ambri en Assi en bij de Angelsaksen Hengist en Horsa. Uit de Griekse en Romeinse mythen kennen we de goddelijke tweelingbroers (Dioskuren) als stichters van steden. Ze worden voorgesteld als ruiters te paard. Jan de Vries stelt dat de broers Hengist en Horsa overeenkomen met de Dioskuren, omdat hun namen hengst en paard betekenen. Ook de geveltekens op Saksische boerderijen (twee paardekoppen) werden in Holstein Hengist en Hors genoemd. De geveltekens op Friese boerderijen (het ûleboerd) zijn twee zwanen. De zwaan is weer de meest geliefde verschijningsvorm van de Dioskuren. [[69]] Ligt er aan deze twee zwanen misschien ook een -verloren gegane- stamsage van de Friezen en twee koninklijke broers ten grondslag? 

De wezens uit de lagere mythologie

In de vakliteratuur wordt een onderscheid gemaakt tussen goden en andere niet menselijke wezens. De goden worden gerekend tot de hogere mythologie en de andere wezens (reuzen, dwergen, watergeesten enz.) tot de lagere mythologie. De wezens uit de lagere mythologie komen we tegen in de Germaanse volkssagen en –sprookjes. [[70]] Of de wezens uit de lagere mythologie die in Friese sagen voorkomen teruggaan tot de heidense tijd is moeilijk te zeggen.

Reuzen vertegenwoordigen de vijandige krachten van de natuur, waar de mens in zijn omgeving mee te maken krijgt, zoals overstroming of storm. Reuzen hebben het vooral voorzien op vruchtbaarheid. De dondergod is, al sinds Indo-europese tijd, de vijand van de reuzen. [[71]]

In de Friese sagen lezen we over twee reuzen die hun ergernis met elkaar uitvochten. Eén reus zat op de dom in Utrecht de ander op de Oldehove, vandaar schoten ze met pijlen op elkaar. Deze sage vertoont overeenkomsten met de Noordse mythe van de strijd tussen Thor en Hrungnir. [[72]] 

Dwergen zijn, over het algemeen, vriendelijke en bijzonder wijze wezens, die in bergen en rotsen wonen. Ze vrezen zonlicht en worden gezien als uitstekende smeden en hoeders van schatten.

In Friesland heten dwergen “ierdmantsjes”. Ze leefden onder de haardkuil. De ierdmantsjes wisten waar schatten verstopt waren. Het verhaal gaat dat ze waakten over gouden en zilveren beelden die verstopt lagen in de kelders van een verdwenen klooster te Hallum. [[73]] 

Natuurgeesten

Ook water, stenen, bomen en dieren werden vereerd. Ze kunnen ook tot de lagere mythologie gerekend worden (mits ze geen attribuut van een godheid zijn). [[74]] De vorm van de steen of de grootte van de boom was niet de reden voor verering. In de boom of steen werd een goddelijke aanwezigheid gevoeld. [[75]]