VERZAMELING STANDBEELDEN IN GRONINGEN(figuratief-standbeelden)
De echte ontdekkingsreis ligt hem niet in het ontdekken van nieuwe omgevingen en landen; het ligt hem in het kijken met andere ogen.
Vanaf de 19e eeuw werden veel monumentale standbeelden gemaakt. Vooral in de grote steden vinden we helden van weleer in een vergrootte, vaak heldhaftige, pose. De steden in Holland zijn wat dat betreft nog bescheiden ten opzichte van het buitenland. Bijgaande verzameling van de beelden in de provincie Groningen tonen aan dat de beelden in Groningen in vergelijking met de beelden in de grote steden, zoals Den Haag en Amsterdam, ook weer bescheiden zijn.
Het maken en plaatsen van een monument of standbeeld is vaak een politiek probleem, veel instanties en personen zijn betrokken waardoor het voor de kunstenaar vaak moeilijk is om van het oorspronkelijke idee een creatie te maken.
De beelden en standbeelden in bijgaande verzameling – figuratief menselijk - betreffen openbare kunst, iedereen gaat er langs meestal zonder het te zien. Om enige duidelijkheid te krijgen in de functie van de meeste beelden heb ik geprobeerd 2 vragen te beantwoorden:
- in welke omgeving staat het
- waar staat het voor, met de naam van de kunstenaar
Beelden als rijksmonument
Dat zijn standbeelden met het officiële predikaat rijksmonument. Een voorbeeld is het monument gemaakt op de plaats waar duizenden strijders het leven lieten waaronder de aanvoerders Adolf van Nassau namens de Staten van Holland en Johan de Ligne als stadhouder van Groningen. Deze veldslag vond plaats op 23 mei 1568 bij De Hoogte in Heiligerlee en wordt algemeen aangemerkt als het begin van de tachtigjarige oorlog. De repercussies die op deze veldslag volgden waren onder meer de onthoofding van de graven van Egmond en Hoorne.Het monumentale standbeeld staat in een parkje waardoor het geheel een waardig beeld oplevert. Het decor van dit standbeeld wordt gevormd door het oude landschap waar enkele wandelpaden door het bos voeren naar de plek waar tot de zestiende eeuw het klooster Mons Sinaï stond. Vanuit dit klooster, gelegen op een hoogte en circa 300 meter vanaf het standbeeld, werd de slag bij Heiligerlee ingezet.
Op het voormalige kloosterterrein staat nog een particuliere boerderij, ernaast is de omtrek van het voormalige kloosterterrein op een eenvoudige manier, in de vorm van een afgebakende weide, aangegeven.
Het standbeeld van Graaf Adolf in Heiligerlee is een rijksmonument en staat in een passende omgeving. Het verbeeldt de Nederlandse Maagd en de Nederlanse leeuw die de stervende graaf Adolf beschermen.De ontstaansgeschiedenis van dit beeld heeft feitelijk weinig met het rijk te maken. Het was een plaatselijk initiatief en uitvoering, 3 jaar na de inwijding (23 mei 1873) van het huidige beeld werd dit beeld pas overgenomen door het rijk. De ontwerper is J.H. Egenberger (o.a. dir. van Ac. Minerva Groningen).
Overigens is niet met zekerheid bekend waar Graaf Adolf is begraven, waarschijnlijk in Emden. In het museum van Emden is het harnas van de graaf opgesteld. Van Graaf Jean de Ligne van Arenberg is dit wel bekend. Eerst werd hij begraven in de kerk van Zevenbergen (bij Breda) waar nog een monument aanwezig is. Later is hij in het familiegraf in de kloosterkerk te Enghien of Edingen bijgezet. Deze kerk (gesticht 1616 door de Arenbergs, na de Franse revolutie teruggekocht in de 19e eeuw) is inmiddels alleen nog een museum van de Arenbergfamilie. Graaf Arenberg en de familie Arenberg waren en zijn nog altijd belangrijke adellijken, vele bezittingen, de graaf was lid van het gulden vlies.
Beelden als gedenkteken
Vaak hebben standbeelden, in vergelijking met een rijksmonument, een vergelijkbare status. Op initiatief van de plaatselijke bevolking tot stand gekomen en onder beheer van een gemeentebestuur. Soms op onopvallende plaatsen. Waardoor je er 1000 maal langs kunt gaan zonder zich het beeld te kunnen herinneren.Een voorbeeld is het monument op de zeedijk bij de zeesluis van het Eemskanaal in Delfzijl. Door de plaats, langs de drukke straat richting industrieterrein, valt dit beeld niet op. Het beeld bestaat uit twee gedeelten: de tekst aan de voet “kerend de watervloed ontsluit ik een weg naar zee” met de verbeelding van de industrie, landbouw en de zee door de figuren van een vrouw (landbouw), schipper (de zee) en een scheepslasser (industrie).
Het beeld “Land en water” bij de zeesluizen van het Eemskanaal in Delfzijl is gemaakt door Hildo Krop (1884-1970) als afronding van de bouw.
Hildo Krop was de stadsbeeldhouwer voor de stad Amsterdam, afkomstig uit Steenwijk. Zijn credo was: 'Een kunstenaar mag niet anders wezen dan een instrument. Hij schrijft het lied van zijn tijd in vorm en kleur voor de komende geslachten, beter en schoner dan welke staatsman of welke geschiedschrijver ook'.
Beelden alleen als kunstobject
Deze beelden hebben geen specifieke betekenis zoals de beelden voornoemd. Maar geven alleen een creatieve uiting van een kunstenaar weer. Soms heeft het een praktische betekenis als invulling in een omgevingsdecor. Soms vrij te interpreteren door de argeloze voorbijganger.De bijgaande verzameling, als hoofdstuk uit mijn verkenning van het Groninger landschap, betreft bijna geheel standbeelden uit de figuratieve kunst. Het beeld fietsles is een sterk voorbeeld van de kunstzinnige uiting van de bekendste Nederlandse beeldhouwer eind twintigste eeuw.
Het beeld “fietsles” staat op de singel bij het Hereplein in Groningen, gemaakt door Kees Verkade. Een sterk sprekend beeld in een omgeving waar werkelijk het fietsen zou moeten worden geleerd.Dhr. Verkade ontvangt opdrachten uit de gehele wereld. Ook belangrijke opdrachten uit Nederland zoals blijkt uit bijgaande foto gemaakt bij de onthulling van het standbeeld voor Fr. Philips, op de achtergrond is de voormalig voorzitter van de Raad van Bestuur van Philips zichtbaar, dhr. J. Timmer.
Beelden als identificatiemiddel
Leeuwarden heeft us heit (Willem Lodewijk van Nassau) en us mem (Friese koe). Getrouwe afbeeldingen van de werkelijkheid. Groningen heeft het peerd van ome Loeks en blote bet op de Herebrug. In Groningen zijn het in de eerste plaats kunstzinnige interpretaties.De conclusie van deze vergelijking kan zijn dat de Groningers minder gevoel hebben voor de eigen geschiedenis dan de bewoners van Friesland. Hoewel de Groningers die het standbeeld voor graaf Adolf maakten het tegendeel bewezen. Maar dat is ook het enige rijksmonument van allure in de provincie Groningen.
Bijgaand monumentaal beeld van Johan de Witt staat op De Plaats (plein op het voormalig buitenhof van de graven van Holland) in Den Haag, gemaakt door de Groninger beeldhouwer F.E. Jeltsema in 1916.
Jeltsema heeft dit beeld een bijzondere houding meegegeven. De rechterhand wijst op een onopvallende manier naar beneden. Enerzijds verwijst dit naar de eed die hij aflegde, anderzijds wijzen deze vingers naar de plek waar de gebroeders de Witt werden vermoord. Jeltsema ontving in 1908 de Prix de Rome, in de stad Groningen staan 2 beelden van zijn hand: De Jongeling (op de Singels) en Bacchante in het Oosterpoortgebouw.
De mens achter de beeldhouwer
De beeldhouwer Pier Pander (1864-1919) was afkomstig uit Drachten, zijn vader was schipper. In 1885 won hij de Prix de Rome en werd hij één van de meest gewaardeerde beeldhouwers in Nederland. De Prix de Rome was tot 1968 een belangrijke internationale prijs toegekend aan een veelbelovend kunstenaar om in Rome verdere ervaring op te doen.De persoonlijke geschiedenis van Pander is opmerkelijk. Door zijn houtsnijwerk werd zijn talent ontdekt. Op 21-jarige leeftijd werd hij ernstig ziek en invalide desondanks bouwde hij aan zijn opvallende carrière.
Pander vermaakte zijn kunsterfenis aan de gemeente Leeuwarden. In de Prinsentuin in Leeuwarden staat een tempel (1924) met beeldhouwwerk en er is een klein museum (1954) aan zijn werk gewijd. Overigens was het plan van de tempel en het museum (gerestaureerd in 2007) een oorspronkelijk idee van Pander zelf.
Volledig anders is het persoonlijke verhaal van de, uit Groningen afkomstige, beeldhouwer Frederik E. Jeltsema (1879-1971). Hoewel Jeltsema evenals Pander een klassiek beeldhouwer was en eveneens de Prix de Rome ontving (in 1902). Moeder natuur had Jeltsema ter wereld doen komen kennelijk voorbestemd om op te groeien tot vrouw. Innerlijk ontdekte zij op jonge leeftijd zich man te voelen en man te willen zijn. Tot haar 26e jaar werd zij Frederika Engelina genoemd, zij was afkomstig uit een boerenfamilie te Uithuizen. In 1906 werd haar “man-zijn” formeel erkend en administratief vastgelegd. Nu werd de naam Frederik Engel of Fré. Dit is makkelijk opgeschreven in een enkele zin maar het hoeft geen betoog dat dit toen commotie heeft opgeleverd. Ook heeft dit in de emotionele beleving van de kunstenaar gevolgen gehad.
Jeltsema werd min of meer geadopteerd door het kunstenaarsechtpaar Mesdag-Van Calkar, schilders in de stijl van de Haagse school en leden van de kunstenaarsvereniging Pulchri, evenals het schildersechtpaar Mesdag-Van Houten.
In 1961 schonk Jeltsema 2 beelden aan de stad Groningen: Zittende Jongeling (UE singel) en Bacchante (CBK). Zijn bekendste werk is het standbeeld van Johan de Wit in Den Haag.
Op http://www.mesdagvancalcar.nl staat een overzicht van de werken.
Selectie beelden in Groningen op plaatsnaam:
Als u iets mist of een aanvulling hebt op de tekst: laat het even weten! Onderstaand in rood de beelden opgenomen op deze pagina.A - D
Appingedam Stadsomroeper, Lucas Klein
Baflo Agricola, Jan Steen
Baflo Monument 40-45, Coen Schilt
Bedum Meisje aan het Boterdiep, Jan van Baren
Bedum Walfridus en Radfridus, Iris Lerutte
Bedum, monument op het r.-k. kerkhof, 1980
Blauwe stad, Sicco Mansholt, Marten Grupstra project 2008
Bourtange, schildwacht, Hans Mes 1975
Delfzijl Dijkmonument,sluis Eemskanaal, Hildo Krop
Delfzijl Monument Zeevarenden, A. Dekking- van Haeften
Delfzijl Maigret, Pieter 'd Hont
Delfzijl Bootwaarker, Albert Zweep
Delfzijl Aanklacht, Toos Hagenaars
Delfzijl Heveskes, aluminium, Voko Lichen
Delfzijl Eeuwig water, Blok en Lugthart
Delfzijl Kiepkerl, Karel Arkema
Delfzijl Ede Staal, Chris Verbeek
Delfzijl Oterdum, M. Meesters
Delfzijl Wagenborg, Willem Valk
E - G
Foxham Salomon en Leentje, Jef Depassé, 1986
Finsterwolde Standbeeld 40-45
Garrelsweer De koster van Garrelsweer
Garsthuizen Garsthuizen
Glimmen Don Quichotte, E. Reitsma
Groningen, St Franciscus
Groningen Peerd en ome Loeks, Jan de Baat
Groningen Ultra, Silvia B
Groningen, Cascadeplein, 22 bronzen beelden, Henk Visch
Groningen, Eeldersingel, Dreckschnabel, Hans Mes
Groningen, Parkeergarage Westerhaven, Secret lives, Henk Visch
Groningen Museumplein, Antieke brullende leeuwen
Groningen Ubbo Emmiussingel, Jongen met geitje, Francoise C. Carbasius
Groningen Emmaplein, Zittende jongeling, Frederik E. Jeltsema
Groningen Hereplein, Fietsles, Kees Verkade
Groningen Groningen Hereplein, Monument Israëls, Abraham Hesselink
Groningen Herebrug, Blote Bep, Wladimir de Vries
Groningen Zuiderbegraafplaats, monument W.A. Scholtens
Groningen Zuiderbegraafplaats, monument Hazewinkel
Groningen R.-k. begraafplaats, Christus koning
Groningen R.-k. begraafplaats, gezin
Groningen Ingang Sterrebos, Houten hoofd
Groningen Verlengde Hereweg, Joods Monument, E. Waskovski
Groningen Verlengde Hereweg t.o. Sterrebos, L. Thomson
Groningen, Oosterpoort kantoor CBK, Bacchante, F.E. Jeltsema
Groningen, Oosterpoort binnen, Vrouwenfiguur, W. de Vries
Groningen Kijk in 't Jatbrug, 4 beelden, W. Valk
Groningen, Gevel van hoekwoning, Ick kiek int
Groningen Ebbingestraat/Grote Markt, Bro bro brille, G. Westman
Groningen Grote Markt oostzijde, Het verzekringswezen, P. Starreveld
Groningen Martinikerkhof, Sint Joris en de draak, L.O. Wenckebach
Groningen, Martinikerkhof, huis Cardinaal, 3 historische figuren
Groningen, Prinsenhof, zittende vrouw, Bas de Groot
Groningen, Martinikerkhof oost, Hendrik de Vries, Norman Burkett
Groningen, ingang Martinitoren, 2 Heiligen en Bernlef, W. Valk
Groningen, tegenover de Martinitoren, Gevelsculptuur H. Martinus, E. Reitsma
Groningen Stadhuis noordzijde, Rabenhaupt, W. Valk
Groningen Waagplein, La Musica, Roberto Barni
Groningen, Waagplein, Making space, J. Mullarney
Groningen Universiteitsgebouw binnen, Ubbo Emmius
Groningen, Harmonieplein, Aletta Jacobs, Th. van der Pant
Groningen Korenbeurs, Mercurius, Neptunes en Ceres, Fa. Ph. Enthoven
Gronigen, Academie Minerva, Stap, E. Siepman van den Berg
Groningen Noorderplantsoen, Zonaanbidster, M. Meesters
Groningen, Noorderplantsoen, Mannetje, Gj. Blaauw
Groningen Noorderplantsoen, Wisent, W. de Vries
Groningen Zaagmuldersweg, hoekgevel R.-k. kerk, Sint Franciscus, Herman van Remmen
Groningen Pioenstraat, rozentuin, jongensfiguur, L.O. Wenckebach
Groningen Oosterparkwijk, Vijver, hurkende vrouw, Gerrit Bolhuis
Groningen UMCG, poort 10, zwangere Annet, Bas de Groot
Groningen UMCG, Ingang Oostersingel, brullende leeuwen
Groningen Molukkenpad, Hamrikheem, vrouwenfiguur, M. Meesters
Groningen Bataviastraat 45, man in chair, Hans Mes
Groningen Sabangplein, buitelende kinderen, M. Meesters
Groningen Wiebengacomplex, standbeeld Wiebenga, Hans Mes
Groningen Hoogeweg, jeugdgevangenis, sculptuur, Albert Geertjes
Groningen Vijver Zernikepark, the changing same, Maree Blok en Bas Lugthart
Groningen Crematoriumlaan 6, leven en dood, A. Dekking van Haeften
Groningen Selwerderhof, achter hoofdgebouw, liggende vrouw, L.O. Wenckebach
Groningen Paddepoel, Castorflat, spelende kinderen, M. Meesters
Groningen Jaagpad Reitdiep, Madonna van de nevelen, Luc van Soom
Groningen Kerklaan/Kloosterstraat, vrouwenfiguur, Annelies de Jong
Groningen Heinsiusstraat, school, jongensfiguur, W. de Vries
Groningen Noorderbuitensingel, vijver, fontein in hoofdsculptuur, Bas Lugthart
Groningen Prinsesseweg, stand, Maree Blok en Bas Lugthart
Groningen Nassaulaan, meisje, W. de Vries
Groningen Paterswoldseweg/Verzetstrijderslaan, denkstertje, W. de Vries
Groningen Paterswoldseweg/Laan van de vrede 386, Olga, Jan Wolkers
Groningen Adriaan van Ostadestraat/Jacob van Ruysdaelstraat, Ot en Sien (nog bij moeder) AA Dekking-Van Haaften 1951
Groningen Canadalaan, Starke Jaan, Luuk van Meurs-Mauser 1959
Groningen Stadspark, monument W.A. Scholten, Abraham Hesselink
Groningen Stadspark, Paviljoenlaan, vrouwenfiguur, M. Meesters
Groningen Stadspark, Concourslaan/Paviljoenlaan, aartsengel Michael, E. Colinet
Groningen Merwedestraat 41, school, lierspeelster, M. Tissing
Groningen Helperzoom 8, volkstuin, J.E. Scholten, Marjolein Schaaf Groningen Gotenburgweg 46, dienstgebouw, meisje, W. de Vries
Groningen Esserveld, monument J.A.H. Schaper, W. Valk
Groningen Esserveld, bronssculptuur, Gerrit Piek
Groningen Esserveld, stedemaagd, J. de Vogel
Groningen Esserveld, monument 40-45, W. Valk
Groningen R.k.-ziekenhuis, gevelreliëf, W. Haver, W. Valk
Groningen Goeman Borgesiusweg/Coendersborg, vrouwenfiguur, M. Meesters
Groningen Emantslaan/Marcellus 1a (voorheen nu Zuidlaren), wonderbare visvangst, Onno de Ruyter
Groningen Piccardtlaan, J.H.H. Piccardt, Willem Reinders
Groningen Piccardtlaan, sculptuur, Bas Galis
H-N
Haren, Don Quichotte, Rijdsstraatweg 20, E. Reitsma 1959
Haren, Guyot, W. Valk
Heiligerlee Graaf Adolf, J.H. Egenberger/J. Geefs
Heveskes, aluminium, Voko Lichen
Hoogezand, Odyssee, Bas Lugthart en Maree Blok
Jipsinghuizen De hel, Eddy Roos
Kielwindeweer, Hengelaar, Gosse Dam
Kruisweg 3 figuren
Leermens Lubbe van Leerms, Rolf Veenstra
Leens Beeldentuin Verhildersum, Eddy Roos
Midwolde Grafmonument, Rombout Verhulst
Musselkanaal Bruintje Beer
Niekerk De Haringeters
Nieuw Beerta Ongebroken
Nieuwe Pekela De Cirkelgang, Jan Steen
Nieuwe Pekela Luchtspektakel, Jon Gardella
Nieuweschans Monument 40-45
Noordbroek Aardappelpoter, Judith Braun
Noorddijk Jonge vrouw op paard, W. de Vries
O-S
Onderdendam Scheepsjager, Fred Mennens
Oterdum Dijkmonument, M. Meesters
Onstwedde, Koningsgraf, Peter Huigen
Oude Pekela Fré Meis, Christine Chiffrun
Oude Pekela Marskramer, Hans Mes
Oude Pekela Kiepkerel, Hans Mes
Oude Pekela Rodys, Marten Grupstra
Oude Pekela Scheepsjagers, Hans Mes
Rottum JJ Boer
Sappemeer Turfgravers, Hans Mes
Sappemeer Aletta Jacobs, M. Meesters
Scheemda Scheuvelrieder, P.H. Verdult
Spijk Schreeuw, Jan Steen
Slochteren K ter Laan, Wladimir de Vries
Slochteren, tuin Fraeylemaborg, antieke standbeelden
Slochteren tuin Fraeylemaborg, Diverse kunstenaars
Stadskanaal, Julianapark, Roodkapje, K de Kruyff 1959
Stadskanaal, Theater, borstbeeld G. Teis, Willem Valk 1948, Stadskanaal 2007.
Stadskanaal, Knoalster Lorelei, Hoofdstraat/Beneluxlaan, K.J. van Beekum 1968
Stadskanaal Krinkiespijer, Toos Hagenaars
Stadskanaal, Cornelis Dopper, project 2008
Stedum kerk, Monument A. Clant, Rombout Verhulst
T-Z
Ten Boer Hendrik Wester
Ten Boer Luchtfietser
Ter Apel Manneke Pis, copie van Brusselse
Thesinge Jongen, Gert Sennema
Tjuchem Lenin, Russisch beeld
't Zand Fantasie
Uithuizen vrouwenfiguur
Uithuizen tuin Menkemaborg, antieke beelden
Uithuizermeeden Plein, Dr Ir J van Veen
Ulrum Vrouw
Usquert Haventje
Veendam A Winkler Prins, Christine Chiffrun
Visvliet Visstripper, Gosse Dam
Vlagtwedde Monument 40-45
Wedderveer Monument 40-45, Wladimir de Vries
Westeremden Meisje op koe, Jam van Baren
Wildervank A G Wildervanck
Wildervank Monument 40-45, Wladimir de Vries
Wildervank Bareveld, Scheepsjager, Maria G. Klinkenberg
Winschoten Tellerlikker, Marijke van Ravenswaay
Winschoten t.o. Station, Toela de held van Curacao, Toos Hagenaars
Winschoten, Stadhuis, de zoon van Toela, Toos Hagenaars
Winschoten, Stadhuis, gevelplastiek
Zandberg Ode aan de mode, Gosse Dam
Zoutkamp Nettenboeter, Gosse Dam
Zuidbroek, naast v.m. station, deportaties 1940-45
Zuidwolde Boeskoolboer, Gosse Dam
-naar boven-
