Door Carel Brendel

De storm rond een concept-rapport voor het ministerie van Binnenlandse Zaken is even gaan liggen. “Geert Wilders is extreem-rechts, hij ondermijnt de sociale cohesie en de democratie in dit land en hij is een gevaar voor de staatsveiligheid”, vatte Volkskrant-columnist Bert Wagendorp afgelopen maandag (2 november) de uitkomsten samen.

Inmiddels moeten we afwachten of de drie ingeschakelde wetenschappers deze vergaande conclusies inderdaad hebben getrokken. Volgens radicaliseringsexpert Hans Moors is de passage over de PVV en Wilders niet meer dan een geactualiseerde invuloefening van de achtste Monitor Racisme & Extremisme, die in 2008 verscheen onder auspiciën van de Anne Frank Stichting (AFS). Rest natuurlijk de vraag waar in de berichtgeving gebruikte termen als ‘staatsgevaarlijk’ en ‘systeemhaat’ vandaan komen.

Aan de achtste monitor werkten twee wetenschappers uit Leiden mee: Bob de Graaff, hoogleraar terrorisme en contraterrorisme, en Jaap van Donselaar, cultureel antropoloog en tevens de grote man achter het onderzoek van de AFS. Daarom blikte het Leidse universiteitsblad Mare later in de week terug op de kwestie.

(De derde wetenschapper, Hans Moors, is onderzoeker in Tilburg. Hij deed een spraakmakend onderzoek naar spanningen tussen Marokkanen, reformatorische christenen en Lonsdale-jongeren in de gemeente Ede. Daarbij signaleerde hij ‘keukentafelracisme’ in de refo-gezinnen in de dorpen rond Ede. In veel media werd hij toen abusievelijk als Henk Moors aangeduid.)

“De commotie is opmerkelijk”, schrijft Mare, “want Van Donselaar en De Graaff publiceerden al vorig jaar november (het was december, CB) hierover in de Monitor Racisme & Extremisme. Bij verschijnen zei Van Donselaar in Mare: ‘Kenmerken van extreemrechts zijn ondermeer een positieve oriëntatie op het eigene, een afkeer van het vreemde en de gevestigde politiek, en een hang naar het autoritaire.’ Hij voegde er aan toe, dat een ander extreemrechts kenmerk, het antisemitisme, volledig ontbreekt bij de PVV. Met veel mitsen en maren kon de partij als extreemrechts worden gekenmerkt, zei Van Donselaar vorig jaar tegen Mare.

De drie voor de PVV geldende ‘extreemrechtse kenmerken’ komen ook voor bij de SP, met als extra kenmerk dat SP’ers als Harry van Bommel en Anja Meulenbelt met hun toenadering tot terreurbeweging Hamas dicht in de buurt komen van het antisemitisme. Maar de SP geldt als links en valt daardoor niet onder het aandachtsgebied van Van Donselaar.

Ook voor GroenLinks heeft de monitor nooit belangstelling, hoewel het best de moeite waard zou zijn om Van Donselaars ‘genealogische benaderingswijze’ los te laten op deze partij. Nogal wat militante kraak-, milieu en vredesactivisten hebben onderdak gevonden bij GroenLinks. Niet voor niets schreef de Volkskrant naar aanleiding van de affaire rond ex-inbreker en activist Wijnand Duyvendak: “Cru geformuleerd fungeert GroenLinks als een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten.”

Zelf vind ik het onzin om Femke Halsema en Agnes Kant als extremistisch te bestempelen aan de hand van Van Donselaars onderzoeksmethode. Maar het gaat niet aan om wel de PVV, maar niet de SP en GroenLinks langs de pseudowetenschappelijke meetlat te leggen.

Van Donselaar, De Graaff en Moors werken op verzoek van Binnenlandse Zaken mee aan de Trendanalyse Polarisatie en Radicalisering 2009, die in december zal uitkomen. Vorig jaar verscheen deze trendanalyse voor de eerste maal. De medewerkers aan dat eerste rapport worden niet met naam en toenaam vermeld. De analyse kwam tot stand via gegevens van de inlichtingendienst AIVD en de politie (KLPD). Ze beschreef verder recente ontwikkelingen die door experts werden gesignaleerd. “De expertgroep die de input leverde bestond uit onderzoekers van de Monitor Racisme & Extremisme, het Verwey-Jonker Instituut, IVA-Beleidsonderzoek en Advies (het instituut van Moors, CB), Universiteit Leiden, gemeenten Amsterdam en Rotterdam, NCTb en AIVD.”

In deze eerste analyse ging het over islamitisch radicalisme, rechts-radicalisme van neo-nazi’s en Lonsdale-jongeren en tenslotte over het dierenactivisme. Het woord PVV kwam in dit rapport niet voor. De politiek relevante vraag is natuurlijk: wie gaf de opdracht om ook de PVV in de nieuwe analyse te betrekken en Van Donselaar een grotere rol in het geheel te geven?

Van Donselaar en de Anne Frank Stichting bezetten met steun van het ministerie een sleutelpositie in het onderzoek naar extreem rechts. Columnisten als Syp Wynia (“pseudowetenschappers“), Sylvain Ephimenco (“monitor van de angst”) en Nausicaa Marbe (“een nazispeld in een hooiberg”) hebben in het verleden grote vraagtekens gezet bij de werkwijze. Toch hoor je buiten de ‘usual suspects’ zelden een kritisch geluid in de media. Immers, extreem rechts is fout en Anne Frank was goed, dus is het ongepast om kritiek te leveren. Van Donselaar kon daardoor jaren lang ongehinderd doorgaan met zijn pseudowetenschap, voorzien van het stempel ‘Goedgekeurd door Anne Frank‘.

Eerder heb ik de koppeling van het beheer van het Achterhuis aan de Monitor Racisme & Extremisme een weeffout genoemd. Het is beter om de vermoorde onderduikster Anne Frank en haar dagboek los te maken van het politiek beladen en omstreden onderzoek naar rechts-extremisme.

Daarom mijn smeekbede: Verlos Anne Frank van de antiracisten. Dat is beter voor de nagedachtenis van Anne. En het maakt het voor iedereen mogelijk om het onderzoek naar racisme en extremisme voortaan onbevangen en kritisch te beoordelen.

Geplaatst op 7 november 2009