De in 1870 geopende spoorlijn Gouda - Den Haag staat niet bekend als een van de meest opwindende hoofdlijnen van Nederland. Juist daarom is het misschien aardig om op zoek te gaan naar foto's en feiten die de interesse kunnen wekken. Zo was de lijn ooit onderdeel van het TEE-net en werden in de stoomtijd wagons voor Den Haag in Gouda al rijdend afgehaakt ('geglipt'). Gouda - Den Haag: een onopvallende lijn waarover in de loop der jaren wél miljoenen reizigers vervoerd zijn.

HOME

Strijd tussen politiek en spoorwegmaatschappijen

De spoorwegonderneming die de lijn aanlegde en tot 1890 exploiteerde was niet de minste: de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS). Deze verzorgde onder andere het vervoer tussen de havensteden Amsterdam/Rotterdam en Duitsland via Utrecht en Arnhem.
Halverwege de negentiende eeuw bestonden er serieuze plannen om ook van Scheveningen een belangrijke havenstad te maken. Daarvoor was een spoorverbinding nodig, die bij Gouda mooi zou kunnen aansluiten op de in 1855 geopende lijn Utrecht - Rotterdam. Den Haag zou dan meteen de gewenste oost-westverbinding krijgen. Die naar het noorden (Amsterdam via Haarlem) en het zuiden (Rotterdam via Delft) waren al aangelegd tussen 1839 en 1847 en werden geëxploiteerd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM).
Behalve de NRS, wilde ook de HSM een graantje meepikken van het vervoer naar de haven Scheveningen. Haar lijn zou bij Leiden aftakken en via de noorzijde van de Oude Rijn naar Utrecht lopen. De regering koos in 1860 voor de HSM, die een 'concessie' (toestemming onder voorwaarden) kreeg voor de aanleg van de lijn door de Rijnstreek. De HSM toonde veel daadkracht door in 1862 met de aanleg te beginnen, zonder dat de onteigening van de grond in een wet was geregeld. Een feit met grote gevolgen, want de Tweede Kamer keurde de wet af. Daardoor kon de lijn niet worden voltooid. De bouw van een brug over de Zijl bij Leiden verkeerde al in een vergevorderd stadium; de nooit gebruikte bruggenhoofden werden pas in 1885 gesloopt! Dat de Kamerleden dwarslagen was verklaarbaar. Een meerderheid had namelijk een voorkeur voor de lijn (Scheveningen-) Den Haag - Gouda van de NRS. Een verzoek tot de aanleg had de minister echter in 1859 afgewezen.


Gouda - Den Haag

Door de pijnlijke afgang met de onteigeningswet, kon de NRS - gesteund door de Tweede Kamer - alsnog met de regering gaan onderhandelen over de aanleg van Den Haag - Gouda. De concessie daarvoor werd verleend op 27 mei 1867. Veel Kamerleden waren pro-NRS met het oog op de concurrentie die op de belangrijke verbinding Amsterdam - Rotterdam/Den Haag zou ontstaan: via Haarlem en Leiden (HSM) en via Breukelen en Gouda (NRS).
De grote uitbreiding van de Scheveningse haven is er overigens nooit gekomen. Leiden kreeg wel zijn verbinding met het oosten: op 14 oktober 1878 werd een lijn naar Woerden geopend die ten zuiden van de Oude Rijn was aangelegd en die door de NRS geëxploiteerd werd. Scheveningen kreeg in 1879 een railverbinding in de vorm van een stoomtram van de NRS. Als pleister op wonde, maar het was wel de eerste stoomtram van Nederland...

knipsel 3-5-1870
Een verslag van de opening voor het publiek, in de Goudsche Courant van 3 mei 1870.

(Klik om te vergroten)

Den Haag SS, 14.9.73
Station Den Haag SS (Staatsspoor), kort voor de afbraak. De opvolger is nadrukkelijk aanwezig.
De foto is gemaakt op 14 september 1973.

Opening met 'matinée musicale'

Maandagmiddag 25 april 1870 vertrok tegen twee uur uit Gouda de versierde feesttrein naar Den Haag voor de officiële opening. De festiviteiten hadden plaats in de dierentuin, 'die zeer fraai gedecoreerd was', schreef de verslaggever van de Goudsche Courant. Het muziekkorps van grenadiers en jagers verzorgde een 'matinée musicale'. De geïmproviseerde feestzaal zag er 's avonds uit als 'een tooverpaleis'. Prinsen van Oranje, aandeelhouders uit Engeland en Duitsland, diplomaten, politici en natuurlijk de spoorwegdirectie behoorden tot de feestgangers.

Onder het verslag van de opening staat een berichtje over nachtelijke vernielingen in rijtuigen van de NRS:
'Als bewijs van schandelijk vandalisme hebben wij te vermelden dat eergisteren nacht al de kussens van de rijtuigen 1e en 2e klasse van den Rhijnspoorweg zijn stuk gesneden. Mocht de bedoeling geweest zijn, de feestelijke opening van de lijn Gouda - 's Hage te belemmeren, dan is dat doel niet bereikt.'
In die tijd waren genoemde klassen bedoeld voor de beter gesitueerden. De gewone man reisde derde klasse, meestal op houten banken. Mogelijk hebben we hier dus te maken met een geval van 'klassenstrijd'...

De dienstregeling per 1 mei luidde volgens de krant als volgt:
Gouda vertrek naar Den Haag: (voormiddags) 6.56, 8.21, 9.18, 9.56, 11.36, (namiddags) 12.53, 1.56, 3.31, 4.34, 5.25, 7.31, 8.43, 10.31.
Den Haag vertrek naar Gouda: (voormiddags) 6.5, 7.40, 8, 9, 10.55, (namiddags) 12.5, 2, 2.50, 3.35, 5.45, 7.30, 8, 9.30.

netkaart NRS 1876
Het NRS-net in 1876, getekend door Kees van de Meene.
(Klik om te vergroten)

Voorbeeld voor andere spoorwegdiensten

De lijn Gouda - Den Haag was bij de opening in 1870 nog grotendeels enkelsporig. Uit het verslag van de Raad van Toezicht op de Spoorwegdiensten (RvT) over het jaar 1871 blijkt dat over de 14.650 km van Zevenhuizen
tot Voorburg de baan is opgehoogd en verbreed voor dubbelspoor. De RvT noemt het onderhoud van de bovenbouw 'uiterst bevredigend'; het kan volgens de inspectiedienst 'tot voorbeeld strekken voor de andere spoorwegdiensten'.
Het tweede spoor is in dienst gesteld:
- 12.05.1871: Zevenhuizen - Zoetermeer
- 09.10.1871: Zoetermeer - Voorburg.

Op 15.07.1871 werd in Den Haag een enkelsporige verbindingsboog in gebruik genomen tussen het station van de NRS en dat van de HSM. Hiermee ontstond voor het eerst de mogelijkheid materieel uit te wisselen tussen beide maatschappijen. Een reguliere dienst voor reizigers kwam er nog niet, al werden daartoe wel pogingen ondernomen. Pas vanaf 26 mei 1896 konden reizigers zich per trein tussen de beide Haagse hoofdstations laten vervoeren.
Overigens was er bij de opening van de lijn Gouda - Den Haag al 'railcontact' met de HSM in de vorm van een dubbelsporige gelijkvloerse kruising in Den Haag met de lijn Amsterdam - Rotterdam. Bij het omhoogbrengen van laatstgenoemde lijn in 1907 verviel de kruising.

De NRS werd in 1890 overgenomen door de particuliere Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). Daarmee kwam ook de exploitatie van de lijn Gouda - Den Haag in handen van de SS, voor een deel met locomotieven en rijtuigen van de vroegere NRS.
Op haar beurt vormde de SS tijdens de Eerste Wereldoorlog een belangengemeenschap met de HSM. Dit fusie- proces leidde in 1937 tot de oprichting van de NV Nederlandsche Spoorwegen (NS). In de jaren negentig van de vorige eeuw werd dit bedrijf opgesplitst in zelfstandige onderdelen. NS Reizigers (NSR) voert anno 2003 de gehele reizigersdienst uit op de lijn Gouda - Den Haag, die NSR tot haar kernnet rekent.
Regulier goederenvervoer komt niet meer voor op de lijn Gouda - Den Haag,

Ongeluk op nippertje voorkomen

Het heeft niet veel gescheeld, of kort na de opening van de lijn Gouda - Den Haag was al een ernstig spoorwegongeluk gebeurd. Op 6 september 1870 namelijk, reed trein 9 van de NRS door een onveilig sein voor de kruising met de HSM-lijn. Daar naderde juist een goederentrein met - gelukkig - een oplettende machinist. Deze kon maar net een botsing met ernstige gevolgen voorkomen door meteen voluit te remmen.
De directie van de HSM nam de zaak hoog op. In een brief van 9 september 1870 werd de directie van de NRS gesommeerd maatregelen te nemen tegen het nalatige personeel. Om dit iets gemakkelijker te maken, werden de naam van de machinist en zijn loc ('machine 40, machinist J.B. Goetsch' ) tussen haakjes vermeld. Ook personeel van het het station Den Haag was volgens de HSM in gebreke gebleven doordat ten onrechte een vertrekbevel was gegeven.
De NRS-directie kon in haar antwoordbrief niets anders doen dan het verzuim van het personeel te erkennen. De kwestie zal intern vast wel een staartje hebben gekregen...

Een omstreden verbinding

HOME

Van de opening van de lijn Gouda - Den Haag zijn voor zover bekend alleen foto's bewaard gebleven van de versieringen in het station Den Haag. Een van die foto's laat zien dat op de sporen planken zijn gelegd, aan de perronkap zijn luchters met kaarsen gehangen. Kennelijk mocht een feestje in de hofstad wat kosten!
(Foto: gemeentearchief Den Haag / 1.00012.1)

Spoorlijn Gouda - Den Haag