HOME

Leiden - Woerden

Welke lijn is de beste? (3)


Gouda - Den Haag

Welke lijn is de beste? (1)
Welke lijn is de beste? (2)

HOME

Op zoek naar 'de onvoltooide'

Na zoveel jaren is er natuurlijk niet veel meer terug te vinden van een spoorlijn die nooit is voltooid, zoals de HSM-lijn Leiden - Woerden uit 1862. Voor de romantisch ingestelde spoorwegliefhebber volgt hier toch een routebeschrijving voor een wandel- of fietstocht. De grap is om je voor te stellen 'hoe het zou zijn geweest' om bijvoorbeeld een spoorbrug te zien over de Oude Rijn in Koudekerk.
Voor onze tocht beginnen we in Leiden en gaan we via Leiderdorp naar Koudekerk. Helaas is het tracé nauwelijks rechtstreeks te volgen, veel 'steken' dus!

kaart leiden-leiderdorp

* Zijleiland (jachthaven Zijlzicht)
Recht voor ons zien we het clubgebouw van de jachthaven. Hier was een dam gemaakt naar de draaibrug aan de oostzijde van het eiland. Links stond een houten brugwachterswoning. Als we links van het pad langs de bosjes lopen - kijk uit voor hondendrollen... - komen we een klein dammetje tegen. Wie wil speculeren, mag dat...
De sloper heeft zijn werk in 1887 grondig gedaan: van de spoorbrug is helemaal niets meer te zien.

* Engelendaal
Om deze weg in Leiderdorp te bereiken moeten we helaas een enorme omweg maken: Koggewal, linksaf naar Dronter Meerlaan, linksaf naar IJsselmeerlaan, linksaf naar Willem de Zwijgerlaan. Hier volgen we de voormalige route van de Haarlemmermeerspoorlijn Leiden Heerensingel - Hoofddorp, waarvoor ook een brug over de Zijl was gebouwd. Bij Engelendaal pikken we de draad weer op: na het oversteken van de Zijl zou de lijn noordelijk van de Engelendaal verder zijn gelopen in de richting van het huidige Rijnland Ziekenhuis aan de Persant Snoepweg. Nu zijn hier nieuwbouwwijken.

* A4
Achter de A4 ligt de polder Achthoven. Voor de spoorlijn was een brug over de Does gepland. Voor fietsers en wandelaars is opnieuw een grote omweg verplicht, via de brug over de A4 bij Hoogmade. Het leuke is wel dat we daar een blik kunnen werpen op de noordelijke ingang van de tunnel door het Groene Hart. De fabriek voor de betonnen tunnelelementen stond ook hier. De route: via Persant Snoepweg naar het noorden, volg de borden 'Hoogmade' tot na de afslag Hoogmade van de A4.

De rode lijn geeft - bij benadering - het tracé weer van de HSM-lijn Leiden - Woerden. Door een route via het noorden van Leiden te kiezen, konden de treinen zonder kopmaken doorrijden naar Den Haag/Scheveningen. Het tracé is grotendeels opgegaan in nieuwbouw-wijken. Vermoedelijk heeft de aanleg zich slechts afgespeeld rond het Zijleiland.

Uitgewerkt plan van den aan te leggen
Spoorweg van Leiden naar Woerden

Enkele hoofdpunten uit de beschrijving van het tracé voor de HSM-lijn (ministeriële beschikking van 3 december 1860). Een el = 69 cm.
(Het Utrechts Archief: 900 - 1345)

De aanleg betreft ook een lijn van Den Haag naar Scheveningen en de versmalling van de bestaande HSM-lijn (Rotterdam -) Den Haag - Leiden (- Amsterdam). De baan wordt voorlopig aangelegd voor enkelspoor, maar de onteigeningsbreedte is berekend op dubbelspoor.

De richting:
Van Leiden naar het noorden over bestaand spoor, 787 el, tot over de Haarlemmer trekvaart. Aldaar begint de nieuwe baan, afbuigend naar het oosten met een boog van 1967 el. De boog loopt door tot de brug over de Zijl. Vandaar in een rechte lijn in zuidoostelijke richting naar Koudekerk, 6782 el. Kruising met de Rijn op ongeveer 300 el ten westen van de bestaande brug. Aan de zuidzijde van de Rijn buigt de laan naar het oosten met een boog van 1382 el en loopt in een rechte lijn verder naar Alphen, 2322 el. Vervolgens in een boog om het zuidelijk deel van Alphen, 1633 el. Brug over de Gouwe nabij de korenmolen Gouwesluis. Vandaar zuidoostwaarts in rechte lijn tot voorbij Bodegraven, 7514 el. Kruising met de straatweg naar Gouda op ongeveer 400 el van de Rijndijk. Na de overweg buigt de lijn over 2653 el in oostelijke richting, kruising Enkele Wiericke op ongeveer 1000 el ten zuiden van het fort Wierickerschans. Verder in rechte lijn naar het oosten, 5690 el, tot de Rhijnspoorweg ten zuiden van Woerden, via afbuiging naar het noorden over 1164 el 'tangent' aan de Rhijnspoorweg ten zuiden van de Kromwijker-Linschoten. Verder evenwijdig aan het bestaande spoor, over 1380 el, 'tenzij een schikking kan worden getroffen over het medegebruik van het spoor aldaar'.

Bruggen:
Profielhoogte van 1,50 el boven de hoogste waterstand voor draaibruggen over Zijl, Rijn en Gouwe.
Baanlichaam zou vrij laag zijn (laagste 0.15 el, bij Does 2.00 el)

Stations:
Leiden: bestaand;
Hazerswoude/Koudekerk: ten zuiden van de straatweg zuidelijk van de Rijn;
Alphen/Aarlanderveen: iets ten oosten van Alphen, waar de straatweg het dichtst bij het spoor komt;
Bodegraven/Zwammerdam: ten oosten van de Bodegravenschen-achterweg;
Woerden: ten westen van en onmiddellijk bij het station van de Rhijnspoor.

Kunstwerken:
Grotere bruggen komen er over Zijl, Meije, Does, Rijn, Rijnenburgschen-molenboezem, Oostvaart, Goor, Gouwe, Reeuwijkschen-molenboezem, vaart naar Gouda, Kleine-Wiericke, Dubbele-Wiericke en Kromwijker-Linschoten.

Hieruit valt op te maken dat de huidige lijn Leiden - Woerden vanaf het oosten van Koudekerk is aangelegd op het door de HSM geplande tracé. Een belangrijk verschil is wel dat het baanlichaam nu veel hoger is dan berekend in 1860, een gevolg van de juridische strijd met de boeren die leidde tot de aanleg van onderdoorgangen voor het vee.

* Haarlemmerweg
De lijn zou meteen zijn afgetakt na de brug over de Haarlemmer Trekvaart, die in 1860 nog 'laag' lag. In de vorige eeuw is iets verder naar het noorden wel een spoorlijn afgetakt: de aansluiting naar de gasfabriek. Hiervan is onder meer nog een betonnen brug terug te vinden. Deze lijn vormde tevens de verbinding met het station Leiden Heerensingel van de Haarlemmermeerspoorlijn naar Hoofddorp.

* Willem de Zwijgerlaan - Gooimeerlaan
We komen via deze omweg in de Slaaghwijk. Langs onze lijn zouden daar in 1862 alleen een paar boerderijen te zien zijn geweest. Nu niet meer voor te stellen...

* Dronter Meerlaan
Probeer via het doolhof van Slaaghwijk de Dronter Meerlaan te bereiken. Als deze naar links verder de Zijlwijk ingaat, rechts houden want de lijn zou in een boog naar de brug bij het Zijleiland lopen.

* Koggewal
Via deze weg komen we uit op de betonnen brug naar de jachthaven Zijlzicht op het Zijleiland. Hier was een dam gemaakt voor de spoorlijn. Deze is in 1887 weggehaald.

We staan nu op het Zijleiland, ongeveer op het spoortracé. De brug lag pal achter het gebouwtje, zie ook de foto's op de vorige pagina. De foto is gemaakt uit het westen. De brugwachterswoning stond links.

* Doespolderweg
Volg deze weg tot na de brug over de Does. Ga hier rechtsaf naar het fietspad over de Ruige Kade. Na ongeveer 500 meter kruisen we onze lijn. De route was gepland door de weilanden van de polder Achthoven, in een rechte lijn naar Koudekerk. Een verrekijker kan hier goede diensten bewijzen, ook om te zien waarom de natuur hier als 'waardevol' wordt aangemerkt.

* Hondsdijk
Het fietspad Ruige Kade volgen tot de Mauritssingel. Links aanhouden tot de Achthovenerweg langs de Oude Rijn, verder naar het oosten via de Hondsdijk of via het jaagpad. In Koudekerk, voor de gereformeerde kerk in de Dorpsstraat, kruisen we de spoorlijn weer, die hier omhoog zou zijn gelopen naar een draaibrug over de Oude Rijn. Voor zover bekend is de bouw van deze brug nooit daadwerkelijk begonnen.

Ongeveer op dit punt zou de HSM-lijn de Ruige Kade hebben gekruist. Op een andere manier is hier tòch spoor gekomen: voor de de HSL Zuid, die links in een tunnel onder de weilanden duikt.Daar is ook de betonfabriek te zien die is gebruikt voor de productie van onderdelen voor de tunnel. We kijken naar het noorden, in januari 2004.

* Bruggestraat
Via de brug over de Oude Rijn, ongeveer 300 meter verder, naar de andere oever. Ga via het jaagpad terug naar het westen. Kijk ook naar de fraaie oude panden die hier nog staan. Bij een hek in het jaagpad en een losplaats voor schepen hebben we een mooi zicht op Koudekerk en de plek waar de spoorbrug zou hebben gelegen.

* Rijndijk
Steek de Rijndijk over naar de Vondellaan. Hier had de HSM haar station gepland. De spoorlijn had daarna met een boog naar het tracé van de huidige spoorlijn Leiden - Woerden moeten lopen. Als afsluiting van de tocht is een kijkje bij de Rijnenburger molen aan te bevelen, niet ver van het vroegere station Hazerswoude-Koudekerk. Een restant van het eerste perron en de bovenleidingsmasten herinneren hieraan.

kaart hazerswoude

Ervaringen, correcties en andere opmerkingen zijn welkom!

Bij de huizen links van het torentje - van de gereformeerde kerk - zou de HSM-lijn de Oude Rijn in Koudekerk zijn overgestoken met een draaibrug. We staan op het jaagpad aan de zuidzijde van de rivier.
De rode lijn duidt het tracé aan van de HSM-lijn tussen de polder Achthoven en Hazerswoude. Vanaf die plaats volgde de HSM-lijn grotendeels het huidige tracé van de lijn Leiden - Woerden.
Zijleiland 1910
Enig houvast geeft deze topografische kaart uit 1910, toen de spoordijk ('Dam') en de woning op het Zijleiland kennelijk nog aanwezig waren. Let ook op de 'Holl. Elec. Spoorweg in aanleg'.

Spoorlijnen Leiden - Woerden /
Gouda - Den Haag