De thesaurus van Gramsbergen

(een uniek 17e eeuws manuscript)
geschreven door:

Jodocus & Pelgerem Ginck

 

Herkomst

In 1998 werd een vergeeld geschrift aangetroffen in een oude boerderij in de buurtschap Den Velde bij Gramsbergen.
Deze boerderij was het eigendom van Lucas Grimmerink, die daar tot zijn dood gewoond heeft. (De huisnaam van erve "Grimmerink", is sinds mensenheugenis "Docters" of "Dokters" )
Het boek verkeerde in een slechte staat, vooral tengevolge van inwerking van vocht. Het werd, zover mogelijk, gerestaureerd. Het taalgebruik in dit uit 350 pagina's bestaande manuscript lijkt het best getypeerd als Platduits, hoewel er ook regelmatig gebruik wordt gemaakt van Latijnse termen, of wat daarvoor door moet gaan, vaak fonetisch weergegeven en daardoor niet altijd direct herkenbaar. Ook volkse en dialectaal vervormde naamgevingen aan de diverse ingrediënten komt men met grote regelmaat tegen in het boek. Het bestaat uit een bundeling van 22 katernen. Slechts enkele pagina's zijn onbeschreven. Van de eerste en laatste pagina's zijn slechts enkele fragmenten bewaard gebleven. De pagina's 287-289 zijn tijdens de restauratie, abusievelijk, ondersteboven ingebonden. De oorspronkelijke lederen kaft is zo fragiel, dat zij bij de restauratie van het manuscript niet meer gebruikt is en los van het manuscript wordt bewaard.

 

(Pagina 41 van de Thesaurus)

De ontstaansgeschiedenis van het manuscript moet worden gezocht, ergens in het einde van de zestiende eeuw.
Het is ten dele geschreven door Jodocus Ginck uit Zweibrücken, een plaatsje in het Duitse Saarland.
Ook enkele andere auteurs hebben teksten toegevoegd, n.l. de zoon Pelgerem Ginck en een persoon die zijn bijdragen parafeert met PW, PWE of P.W.Est en tenslotte nog een andere onbekende persoon, die een aantal beschrijvingen toevoegt in een handschrift en taalgebruik die als 17e eeuws nederlands te duiden zijn (zie: pagina's 200-207 en gedeeltelijk pagina 223).
Op pagina 319-342 staat een zeer fijn handschrift wat niet alleen sterk afwijkt van de overige handschriften, maar ook geschreven is met een andere inkt en pen die fijner is dan de andere gebruikte pennen. Opgemerkt dient te worden dat het hier gaat om beschrijvingen die tenderen naar een 'flora'.

Omtrent de persoon van Joest Ginck is weinig zeker.
Jodocus (of Jost) Ginck uit Zweibrücken schrijft over zichzelf op pagina 2:

anno 1608 den 8 meijus
Jodocus ginck von zweibruckhen
wenet bein Enschnitten
izung ligent binen gelderen Cirurgin
under Cappotain und
Tuffonir binen gelderen genombt
E.. Crossilan
Anno 1608 op de achtste mei
Jodocus Ginck uit Zweibrücken
werd een been geamputeerd
thans liggende binnen Geldern
onder kapitein-chirurg en
ziekenverpleger binnen Geldern genaamd
E.. (of C.?) Crossi(an?)

Uit het feit dat hem in Geldern onder verantwoordelijkheid van een kapitein een been werd geamputeerd is mogelijk af te leiden, dat hij een militair arts was en met krijgsvolk optrok, dat toen alom op de been was. Na zijn amputatie lijkt het waarschijnlijk dat Jodocus Ginck was beland in de grensstreek waar het boek is aangetroffen, n.l. Twente. Zijn taalgebruik wijst daarop.

Dat deze Jodocus Ginck ook de eerste auteur van het manuscript moet zijn geweest, blijkt uit de getuigenis van hem op bladzijde 48:

'Alles dat ick meister jost ginck in diesem buch geschriben heb hab ick alles wol vorston wort zu wort In Latin und in doith ick meister jost ginck wolt dat got meine Nahkomende auch den vorstan mög gebe die sich vor meister aus gebe und so ver sie es nit vorston moge sie diese recepte oder kunste Nicht begine zu bruhe und auh die die species Niht kennen got geb uns alln glück und seinen segen und ein güt Memoria zu der kunst' ("Alles wat ik meister Jost Ginck in dit boek heb geschreven heb ik allemaal wèl begrepen, woord voor woord, in Latijn en in Duits. Ik meister Jost Ginck zou wense dat God hun die na mij komen ook dit inzicht geeft, als zij zich voor meester uitgeven.
En dat zij, in zoverre als zij het niet mochten begrijpen, deze recepten of kundigheden niet gaan gebruiken, alsmede niet degenen die deze species niet kennen.

Ook de aantekening op pagina 10, geschreven door zijn zoon Pelgerem, wijst hier op:

'anno 1626 hebbe ick Pelgerem Ginck dit boeck geîrfft van min zaeliger vader Joest Ginck'.

De zoon van Jodocus van Ginck, n.l. Pelgerem van Ginck heeft op zijn beurt en in de geest van zijn vader verdere teksten en recepten toegevoegd aan het manuscript.

De identiteit van PW(E) of P.W.Est is in het manuscript helaas niet terug te vinden. Het lijkt dat hij veelvuldig de teksten van Jodocus heeft gecorrigeerd met een andere inkt.

Het Gramsberger "Cruydtboeck" kan men zien als dagboek, aantekenboek en blijkens uitdrukkelijke informatie van de schrijver(s), ook als leerboek.


De definitie van een kruidboek:

Een kruidboek dat van planten behalve de naam en de beschrijving tevens de eigenschappen en het gebruik geeft. Vooral de geneeskrachtige werking, dikwijls slechts verondersteld en niet bewezen, wordt uitvoerig besproken.
Het oudste kruidboek, waarop in feite bijna al de latere teruggaan, is 'DE MATERIA MEDICA' van Dioscorides, ca. 50 n. Chr. Het is haast niet te geloven dat de invloed van Dioscorides, die de Materia Medica tijdens het bewind van Nero en Vespasianus schreef, tenminste tot aan het begin van de 19e eeuw heeft doorgewerkt.
Hetoudste Nederlandse kruidboek is de Herbarijs (ca. 1300). Dit bevindt zich als handschrift in de Koninklijke Bibliotheek van België te Brussel.
Het eerste gedrukte kruidboek is van Bartholomaeus Anglicus, Liber De Proprietatibus Rerum (1472), in Nederland uitgegeven in 1485.
In de Nederlanden ontwikkelde zich ook een streven naar meer modernere kruidboeken en als eerste drukwerk van grote betekenis verscheen het Crydeboeck van Rembertus Dodonaeus (Dodoens), Antwerpen, 1554. Lange tijd putte men hieruit alles betreffende geneeskruiden. De informatie berustte op wat de traditie van vele eeuwen had aangeleverd via geschreven bronnen uit ver en recent verleden.

Bekende latere gedrukte kruidboeken uit de Nederlanden zijn: Munting, Naauwkeurige Beschrijving der Aardgewassen (1696), en Rumphius, Herbarium Amboinense, Het Amboinsche kruidboek (7 dln., 1741-1755)

Het kruidboek van Gramsbergen past in de traditie van het zeer bekende werk 'ANTIDOTARIUM NICOLAI'. Deze Nicolai wordt verondersteld docent geneeskunde te zijn geweest in Salerno. Hij stelde een compilatie samen van overgeleverde en eigen receptuur, welke de naam kreeg 'Antidotarium Nicolai'. Men spreekt van de 'Salernitaanse school', welke in hoog aanzien stond reeds aan het begin van de twaalfde eeuw, haar inzichten hielden vele eeuwen stand. Nicolaus stelt in de aanvang dat hij zijn kennis op schrift stelt op verzoek en ten nutte van zijn studenten, 'rogatus a quibusdam in practica medicinae studere volentibus', ["op verzoek van een aantal mensen die de medische praxis??"]. Dergelijke werken werden veelvuldig gekopieerd, zodat de kennis zich verbreidde.

De geneeskunst uit de zeventiende eeuw

Deze bezat in die tijd de opvatting, dat de levende lichamen uit vier humores of sappen bestonden, te weten:

Phlegma de Griekse benaming voor slijm, ook wel fleuma geheten
Cholé

de Griekse benaming voor gele of rode gal, in het Latijn coler(i)a, tevens de naam voor een hieraan toegeschreven ziektebeeld
Melanchlia

'zwarte gal' (hetgeen men zich meer moet denken als een principe dan als een werkelijk bestaand lichaamsvocht.)
Sanguis Latijns voor bloed

Deze vier 'humores' dienen met elkaar in harmonie te zijn (eucrasie). Verstoring van deze harmonie (dyscrasie) is de bron van klachten, fysieke danwel psychische. Ieder individu heeft een specifieke mengverhouding, 'temperamentum', waarin veelal één der 'sappen' een zekere overhand heeft. Dit leidde tot de typering flegmatisch, cholerisch, melancholisch dan wel sanguinisch (temperament). Naast verstoring van het onderling evenwicht kan ook bederf van een 'sap' optreden, het wordt dan geduid met de term 'materie', 'materia peccans', een bron van klachten, ziekmakend.

Het concept van de vier 'sappen' werd gekoppeld aan andere viertallen:

de vier jaargetijden
de vier elementen
de vier grondeigenschappen
lente, zomer, herfst, winter
lucht, aarde, water, vuur
warm, koud, droog, vochtig

Al deze zaken werden gezien in onderlinge relatie en speelden een rol bij de keuze van een therapie. Hier ligt de oorsprong van het nog heden gangbare gegeven van de horoscoop.

Inhoud van de Thesaurus van Gramsbergen

Hoofd:

bevingen, paralytische verschijnselen, hoofdpijn,
hoofdluis, tandaandoeningen, duizeligheid, staar
Thorax: hoest, hematemesis, hartaandoeningen
Abdomen:


leverkwalen, 'verstopte' lever, geelzucht,
maagstoringen, meteorisme, braken, diarrhee,
obstipatie, maagdarmparasieten
Urogentiaal stelsel:


nieren, blaas, stenen, strangurie,
ontstekingen, geslachtziekten, breuken,
testikels, sterilisatie
Gynaecologie:

storing maandstonden, steriliteit, partus,
secundinarum, agalactie, mastitis
Pijnbestrijding:

hoofd, lenden, ledematen, organen, jicht,
podagra, ischias
Constitutie:

te magere en te dikke mensen, gelaatskleur,
cosmetische behandelingen
Purgeermethodes:

zeer frequent voorkomend voor hoofd, borst,
lever, maag, nieren, milt, zenuwen
Astrologie:

samenhangend met tijdstip van behandeling,
voorwaarden
Spreuken en formules:

bezweringsformules en -rituelen, toverij,
bijgeloof, esoterica

Pagina 206 van de Thesaurus:

Winruete is goet voer dat
sesichte und nemt die man sin natuerlicke kracht end sterckt die frouwe haer natuerlicke macht
siedet winruete in water besprenget dat huisz darmit dat verdrifft die vloen
Wijnruit is goed voor het
gezichtsvermogen, ontneemt de man zijn natuurlijke kracht en sterkt de natuurlijke macht van de vrouw.
Kook wijnruit in water en besprenkel het huis daarmee, het verdrijft de vlooien.
Roven sin die magen goett maken voel water opent die nieren waer doer die rijsen steen pur gieren
sie verderven die tande in den mundt datsie uthvallen in korter stondt
Rapen zijn goed voor de maag, maken veel water, openen de nieren waardoor de steen wordt afgedreven.
Zij leiden tot bederf van de tanden in de mond, zodat ze op korte termijn uitvallen
Geherst broedt in win gewiechet und gegeten is goett voert gesicht und stercket dat seer Gerstebrood in wijn geweekt en gegeten is goed voor het gezichtsvermogen dat er zeer door wordt versterkt
Soe du betovert bist dastu mit gien frou te doen kanst hebben dat die natur benomen ist Nim een boer und boer een gatt doer een Junge lade und pisse daer driemaell doer Als u betoverd bent zodat u met geen vrouw van doen wilt hebben en uw natuur u is ontnomen, neem dan een boor en boor een gat door een jonge loot en pis daar driemaal door
persicke blader gestoten und over den naffel gelegt dodet die worm in bueck Perzikbladeren gestampt en op de navel gelegd doden de wormen in de buik
Die krafft van den winstock
Den sap van die bladeren gedruncken is goet voer die roede roer tegent bloetspijen magens wee truub und die boese gedancken van die wiver
De kracht van de wijnstok.
Het sap van de bladeren is goed voor bloed-diarrhee, tegen bloedspuwen, maagpijn, neer-slachtigheid en de boze gedachten van vrouwen.

Bovenstaand document is een deelkopie uit de Catalogus van VendueHuis Zwolle. De Thesaurus zou geveild worden op 27 november 1998. De vertaling is van de hand van Dr. Ed. E. Kemperman die het manuscript inmiddels met veel geduld en kennis heeft getranscribeerd en geïnterpreteerd.

Het boek "De Thesaurus van Gramsbergen - Een zeventiende-eeuws medisch handschrift ontsloten" is in 2009 uitgegeven door de IJsselacademie in Kampen. De Thesaurus van Gramsbergen is opgebouwd als een drieluik. Het eerste deel bestaat uit inleidingen en commentaren op de medische en historische achtergronden van het manuscript. In het tweede deel zijn naast elkaar opgenomen de oorspronkelijke tekst, geschreven in de taal van het Duits-Nederlandse grensgebied, en de vertaling in modern Nederlands. Het derde deel bevat een begrippenlijst, een thematische toegang op de band -per folio, literatuurlijsten en een index op de vertaling. Het originele handgeschreven kruidenboek is te zien in de vitrine van het Cultureel Historisch Centrum in Gramsbergen aan het Meiboomplein.

Valid HTML 4.01!