JE HART LUCHTEN

Emoties moeten stromen net als het bloed door het lichaam moet circu
leren. Maar als onze emotionele aderen gestremd zijn en ons hart versperd is, dan verliest het hele leven zijn ťlan, zijn vitaliteit. En te denken dat je kunt liefhebben met geblokkeerde emotie is net zoiets als auto willen rijden met een vastgelopen motor, of een marathon lopen met ingeklapte longen.

Dit hoofdstuk houdt zich bezig met de aard van de emoties en met ver schillende manieren om je emoties te uiten.

Voor mensen die van jongs af aan geleerd hebben hun gevoelens op natuurlijke wijze en spontaan te uiten, is een dynamisch emotioneel leven net zo vanzelfsprekend als sport is voor een atleet.

Maar voor diegenen onder ons die al vroeg geleerd hebben hun gevoelens te blokkeren, te onderdrukken of te ontkennen, kan emotionele expressie net zo pijnlijk zijn als het voor een atleet is die uit conditie is geraakt om weer in vorm te komen.

Uit angst gekwetst te worden durven we vaak het risico niet meer te nemen onze gevoelens te tonen. Het pogen aan je emoties te ontkomen levert weinig meer op dan een nutteloze oefening in zelfbedrog. We slagen er namelijk nooit echt in onze emoties te ontkennen, want op de een of andere manier duiken ze toch altijd weer op, wat we er ook tegen doen. Gevoelens zijn echt, het zijn geen ideeŽn die je kunt opgeven.

Ik werk met vijf basisemoties: angst, woede, verdriet, vreugde en compassie. Wat de meeste mensen gewoonlijk doen is de schijnbaar 'negatieve' emoties als angst, woede en verdriet vermijden of ontkennen, in de hoop op die manier sneller bij 'positieve' gevoelens als geluk en compassie te komen. Maar er is geen andere weg naar echte vreugde dan door de andere emoties, en alles wat we krijgen als we woede, angst en verdriet uit de weg gaan is een goedkope imitatie van vreugde en compassie zo als lollig zijn of sentimentaliteit.

We zijn allemaal bang. We zijn allemaal boos. We hebben allemaal verdriet. Dat is een feit. De vraag is alleen, wat doen we eraan?
Het erkennen en ontdekken van angst, woede en verdriet is al een grote stap, aangezien we ze meestal ontkennen.

Kijk eens een paar uur goed naar een kind van een jaar of twee. Ze krimpt in elkaar van angst bij de komst van een grote bebaarde vreemdeling; ze barst in woede uit en stampt op de grond uit frustratie als ze een jas aan moet of het verkeerde kleurkrijtje krijgt; haar gezicht betrekt en ze barst in tranen uit als haar vader haar op de crŤche achterlaat; ze juicht van vreugde als ze krijgertje speelt; en ze is de troost zelve als haar zusje komt te vallen. Kinderen van twee zijn als krachtcentrales voor emoties; ze zoeken naar hun grenzen en spelen de hele reeks van hun gevoelens uit in de roes van hun eigen onafhankelijke levenskracht. Maar al snel wordt de druk van het sociale leven zo groot dat de kleur en geur eraf gaat en ze geleerd hebben hun gevoelens te ontkennen, te onderdrukken, te verdraaien en te maskeren. En al die geblokkeerde emotionele energie wordt opgeslagen en komt op een dag tot uitbarsting -niet in verhouding tot de dan aanwezige situatie- of wordt gekanaliseerd in zelf destructieve gedragspatronen.

We streven naar de spontaniteit en zuiverheid van de gevoelsreacties van een kind, maar zonder als kinderen meegesleept te worden door hun stormachtigheid. Wat we zouden willen, is wat de filosoof Paul Ricoeur 'tweede naivetť noemt: frisheid van reactie, een spontaniteit die gekruid is met de wijsheid van de ervaring. En om dat te bereiken moeten we onze emoties naar de oppervlakte laten komen, leren kennen en ze weer eigen maken: ze in ons leven toelaten, zodat we bang zijn voor dat wat bedreigend is, boos worden als iets een inbreuk maakt op onze integriteit, huilen als we pijn hebben, lachen als alles goed gaat en in de echte behoefte van anderen voorzien.

Een landkaart van de emoties

Gedurende mijn zoektochten in de loop der jaren op mijn eigen pad van zelf ontdekking en tijdens mijn werk met duizenden studenten en cliŽnten, ben ik bekend geraakt met de basisgeografie van de gevoelswereld. Dus ik bied je mijn wegwijzers door dit gebied aan, al is ieders emotionele terrein uniek en moet je je eigen toppen en dalen ontdekken, je rivieren en dammen, je schatten en vuilnishopen. Maar toch geloof ik dat de elementen van onze emotionele werelden dezelfde zijn.

Gevoelens komen op met of zonder onze toestemming. Gevoelens zijn negatief noch positief. Ze zijn essentieel voor onze gezondheid en ons welzijn. In wezen beschermt angst, verdedigt woede, ontlaadt verdriet, wekt vreugde op en verenigt compassie. Angst ligt het meeste aan de oppervlakte, woede is wat dieper, verdriet en vreugde gaan elk nog een beetje dieper en compassie komt voort uit ons diepste centrum.

A. angst

Angst is een uiterst nuttige emotie. Hij maakt je alert, scherpt je zintuigen aan en het verhoogt je bewustzijnsniveau wanneer er gevaar dreigt. Angst is je vriend, je radar tijdens je reis door het leven. Het is een basisinstinct voor overleving. We hebben een scherp gewaarzijn nodig voor alles wat ons welzijn zou kunnen bedreigen. Een gevoelige antenne, goed afgestemd op signalen van gevaar, stelt ons in staat snel in de gaten te krijgen dat er zich iets dreigends voordoet, en bijtijds reageren. Angst leert ons aandacht te besteden aan dat wat er om ons heen gebeurt, en een kien gevoel voor gevaar maakt het mogelijk een dynamisch evenwicht te bewaren in een wereld die nu eenmaal onzeker en onvoorspelbaar is. Maar de gevaarsignalen worden gedempt als we een patroon ontwikkeld hebben waarbij angst ontkent en onderdrukt wordt. Wanneer we geen aandacht besteden aan bepaalde angstsignalen, wordt deze energie gegeneraliseerd tot een algemeen gevoel van paranoia, een voortdurende lichte graad van alarm die ons hele leven doordringt. En in mijn werk ben ik tot de ontdekking gekomen dat bijna iedereen vastzit in angsten; mensen zijn overal bang voor -bang om hun baan, hun geliefde, hun leven te verliezen; bang voor succes, bang tť gelukkig te zijn, bang voor de waarheid, bang om te voelen, bang om te bewegen en bang voor verandering. Als je gevoeliger wordt voor het spel van de emotionele energieŽn, zul je zien en bij je- zelf voelen hoe bij het niet uiten van angst de keel, nek en onderrug verstijven, de schouders omhoog gaan, de kaak verstrakt, het voorhoofd samentrekt, het bekken onbeweeglijk wordt en de knieŽn tegen elkaar aangedrukt worden. Angst trekt zijn sporen over het gehele lichaam, maar we zijn er allemaal zo aan gewend dat we ongevoelig zijn geworden voor zijn luide en duidelijke boodschap in lichaamstaal.
We hoeven niet bang te zijn voor de angsten zelf.
We hoeven ons niet te schamen voor of te laten verlammen door onze angsten. We moeten ze de juiste aandacht geven en op een geschikte manier uiten wanneer ze op komen. Dan komt de energie van de angst vrij zoals het hoort. Angst die goed gekanaliseerd wordt, houdt mensen klaarwakker en geŽngageerd.

 

B. Woede

Woede is een reactie om je integriteit te beschermen en te zorgen dat je persoonlijke grenzen niet overschreden worden.Zij is een 'nee' tegen iets verkeerds, tegen geweld. Zij trekt een lijn en werpt barricades op. Direct geuite woede snijdt als een mes door water. Ze is snel en spreekt voor zichzelf. Ze is als de teef die haar tanden ontbloot om haar jongen te beschermen, of als de gekromde rug en het blazen van een kat die door een prairiewolf bedreigd wordt. Er is niets zo zuiver en effectief als terechte kwaadheid. Authentieke woede is bepaald en gerechtvaardigd, en omdat zij onrecht aan de kaak stelt en integriteit verdedigt, komt zij alle betrokkenen ten goede als ze direct gespuid wordt Het opkroppen van woede is heel gebruikelijk in onze samenleving en de gevolgen ervan zijn catastrofaal: mishandeling binnenshuis, gewelds-delicten, allerlei ontoelaatbare vormen van agressie, oorlog op vele niveau en een destructiviteit waar je wanhopig van wordt.Woede is de emotie die in onze cultuur het minst geaccepteerd en daarom het meest verdrongen wordt. De lichaamssignalen die het verhaal van de verdrongen woede vertellen zijn overal zichtbaar: op elkaar geklemde kaken, gebalde vuisten, een verstijfde rug, een vooruitgestoken kin, een luide stem en een stekende blik. Als we maar zouden leren onze woede op een adequate manier te uiten op het moment zelf om ons eigen territorium tegen werkelijke indringers te verdedigen, dan zou woede een terechte reactie worden, een juiste oplossing van problemen, een behandeling zonder negatieve bijwerkingen. De authentieke woedeontlading leidt vaak tot een gevoel van compassie; je woede over de inbreuk kan dan overgaan in een medelevend begrip voor datgene wat de ander ertoe bracht je grenzen te schenden. Ook boosheid zelf kan een vorm van compassie zijn.

 

C. Verdriet

Verdriet is ontlading, het is een emotionele teleurstelling als onze wensen en verwachtingen niet uitkomen. De spanning, die hoort bij het hopen op iets en het nastreven ervan, wordt weggespoeld. Verdriet doet pijn, want het betekent het loslaten van iets waaraan we gehecht zijn - of het nu een kus voor het slapengaan, een gouden medaille of een geliefde is- en het verder gaan met het gemis. De tekenen van verdriet kennen we allemaal: de ogen staan dof, men laat het hoofd en schouders hangen, de tred is slepend en de manier van spreken wordt klagend of traag. Natuurlijk doen we alles om verdriet te bestrijden. We willen gelukkig zijn. De jacht op geluk is een universeel recht, een algemene obsessie.
En we gaan ervan uit dat het vermijden van verdriet de' manier is om gelukkig te worden. Maar in feite is het tegendeel waar. Alleen door het accepteren van onvermijdelijk verdriet wordt echte vreugde mogelijk. Want verdriet is een gezonde reactie op de tegenslagen die we in het leven nu eenmaal hebben te incasseren. We willen dat alles zo blijft als het is, maar leven is verandering; en we worden gekwetst bij de aanpassing. We willen dat anderen ons goed behandelen, maar we kunnen ze niet echt onder controle houden. ~ zijn niet te ver mijden. Verdriet verbindt je met de kern van je kwetsbaarheid en met de primaire gehechtheden die het web van je ervaringen uitmaken. Het is een ontladende energie, een donderbui die de spanning doorbreekt en de lucht weer klaart.
Aan ons de uitdaging om onze onvermijdelijke kwetsbaarheid te aanvaarden en om de ervaring van verdriet, wanneer het komt, te verwelkomen als een ervaring die nodig is voor verandering, als we gezond willen blijven. Het is nooit goed om onze verwachtingen of echte behoeften terug te schroeven om zo, als ze niet vervuld worden, de pijn te ontlopen; integendeel, het is belangrijk te gaan voor datgene wat we willen, voor dat wat we nodig hebben en voor dat wat echt voldoet, en dan, als we het niet krijgen, letterlijk en figuurlijk de blues te zingen.
Het vermijden van verdriet leidt tot oppervlakkig geluk, een soort lachend door het leven gaan dat een duidelijk waarneembare onderstroom van depressie maskeert.
Kinderen huilen veel dat weet iedereen. Ze raken bezeten van iets, worden gefrustreerd en bij wijze van protest krijsen ze. Het leven stelt ze telkens weer teleur en dan laten ze hun onvrede zien. Maar als ze uitgehuild zijn, is het ook weer over; er blijft geen spoortje van depressie achter. Maar er wordt hen snel genoeg geleerd dat huilen en verdriet, indien mogelijk, vermeden moeten worden en geen gewenste vorm van gedrag zijn: "Kom, kom, huil nou maar niet"; "stel je niet zo aan~; "Gedraag je niet als een baby".
Verdriet toont de noodzaak aan om een gehechtheid los te laten. Het is een symptoom van het hart waar we maar beter acht op kunnen slaan. En als we gaan leren de blues te zingen, ontdekken we snel genoeg dat het uiten van verdriet zonder uitzondering tot vreugde leidt. Als het leven ons teleurstelt in onze diepste wensen is verdriet de authentieke reactie en zijn reinigende energie doet ook de rest van onze gevoelens weer vrijelijk stromen.

 

Vreugde

Vreugde is de expansieve energie van een dynamisch gevoel van welzijn. Ze stimuleert, laadt op, doet de ogen stralen, maakt de stap kwieker, en doet ons hele wezen oplichten. Vreugde is van nature ontspannen, open en aanstekelijk. Ze ontstaat als we onze emotionele energie ongeremd laten stromen in een dynamische wisselwerking met onze omgeving. Velen van ons kennen het natuurlijke geluksgevoel dat ontstaat bij hardlopen, dansen of andere fysieke activiteiten als je het punt bereikt waarop je lichaam totaal vanzelf en ongecontroleerd beweegt, waarbij alles samenspeelt en synchroon gaat.
Een dergelijke vreugde komt natuurlijk pas voor wanneer de andere emoties, angst, woede en verdriet, kunnen stromen. We denken dat we vreugde wel kennen, maar dat is in het algemeen niet zo. We verwarren haar vaak met het door de samenleving gehonoreerde gevoel van 'tevreden zijn' en zetten voortdurend bij alles wat we doen een blij gezicht. Maar zo'n gevoel is slechts van korte duur en niet echt: krab er een laagje verf af en je vindt precies het tegendeel. De meest mensen doen alsof ze gelukkig zijn, want dat hoort zo; het is de algemeen geaccepteerde zijnstoestand. Maar echte tevredenheid is heel zeldzaam. Ik weet dat ik in de jaren waarin ik mijn angst, woede en verdriet ontkende -en dat doen de meeste mensen- niet gelukkig was. De mensen om me heen dachten van wel, want ik deed vrolijk en was grappig. Maar mijn grapjes waren denigrerend voor mijzelf en maskeerden mijn pijn hierover. Ik was voortdurend wanhopig op zoek naar iets of iemand om het zwarte gat in mijzelf op te vullen. Maar vreugde kun je niet organiseren. Als ze echter vanzelf komt, dan moet dat ook gevierd worden, al schamen de meeste van ons zich voor spontane uitbarstingen van vreugde. Niet dat we denken dat er iets mis is met vrolijkheid, maar we hebben zo1n idee dat het niet netjes is en niet gepast om 'te' vrolijk en uitgelaten te zijn.
Het is pas later in mijn leven begonnen dat ik me van dag tot dag gelukkig voel. Omdat ik niet zo bang meer ben voor mijn angst, woede en verdriet, of omdat ik minder gehechtheden, minder uitgesproken verwachtingen heb. Vreugde is niet meer zozeer een kortstondige op welling, maar neemt meer de vorm aan van een onderstroom, de begeleidende muziek die mijn dagen doordringt

 

Compassie

Compassie komt als de vrucht van angst, woede, verdriet en vreugde. Als je die emoties in je leven van alledag kent, dan kun je ze meevoelen in het leven van anderen en dan kun je mensen geven wat ze werkelijk nodig hebben. Het houdt in kunnen voelen wat de ander voelt en tegelijkertijd voldoende afstand bewaren. Je mag iemands pijn, vreugde of angst wel voelen, maar het is niet de jouwe; het is veeleer de emotie die de ver binding legt. Als je echt mededogend bent dan word je niet verdrietig wanneer iemand anders verdrietig is, maar dan kun je zijn verdriet voelen en er contact mee maken. Je kunt pas oprecht meevoelen als je vrij bent van vertroebelende projecties van jezelf.
Toen ik in het begin van de zeventiger jaren met acteurs begon te werken, vroeg ik hen om de vijf emoties uit te beelden. Ik stond versteld van wat ik toen ontdekte. Maar was ik aan het werk met het meest expressieve deel van de bevolking, professionele acteurs, en ze kwamen allemaal met dezelfde beperkte clichťvoorstellingen. Op dat moment drong het tot me door dat we allemaal afgesneden zijn van ons emotionele leven.
Het moeilijkste van alles vonden ze het om compassie uit te drukken. Ze strekten allemaal ingehouden snikkend een hand uit naar een niet aanwezige ongelukkige. Maar compassie houdt in het herkennen van emoties in anderen en het adequaat reageren op wat er gaande is.
De algemene misvatting is natuurlijk dat compassie medelijden betekent. Maar dergelijke gevoelens leiden meestal slechts tot sentimentaliteit: het voelen van medeleven zonder ook maar enigszins de bedoeling te hebben iets aan de situatie van de ander te doen of er ťcht voor de ander te zijn. Vaak houdt compassie in met iemands emotie meeleven. Bij een kind dat kwaad is bijvoorbeeld, is het niet goed te proberen de woede te smoren of te temperen, of erop aan te dringen dat het zich beheerst; het is veel beter de woede toe te laten en te erkennen. Misschien kun je met het kind meedoen en samen een dans van een boos, stampend monster opvoeren. Compassie steunt anderen bij bet ervaren en uiten van authentieke gevoelens. Uit een bepaald oogpunt gezien is compassie de afwezigheid van emoties. Ik bedoel dat je zo vrij bent van je emotionele verleden dat je open kunt zijn voor de waarheid van de gevoelens van anderen. Als je vol bent met je eigen angsten, kun je niet openstaan voor die van een ander. En als je echt de gevoelens van een ander aanvoelt, dan reageer je er ook adequaat op en niet via een vervormend filter van niet-uitgewerkte angst, woede of verdriet. Je zou kunnen zeggen dat compassie de afwezigheid van emotie is waaruit alle emotie voortkomt, net zoals dynamische stilte de oorsprong van alle beweging is.

 

Met dank aan Saskia, Rotterdam 1996


 

 

Zie je geen frames, klik dan hier