Orgelboeken en -rollen

Om een draaiorgel tot klinken te brengen hebben we een orgelboek (voor het 36-toets orgeltje) of een papierrol (voor het 20-toets orgeltje) nodig. Natuurlijk zijn deze boeken en rollen te koop maar een interessante mogelijkheid is het zelf ponsen aan de hand van bestaande muziek. In het boekje van Johan de Vries staat een beschrijving van een eenvoudige ponsmachine.
De 'echte' noteurs zetten notenschrift rechtstreeks om in de code die in het karton van het boek geponst moet worden.
Met behulp van de programma's Midiboek en Noteur, te downloaden van de website van Piet Paardekam, is het echter ook mogelijk midifiles te vertalen naar het orgelboek-formaat.
En midifiles zijn er in overvloed te vinden op het internet.



Maar die muziek is meestal niet speciaal voor een draaiorgel geschreven. Om een beeld te geven van de beperkingen waar we mee te maken krijgen: op het toetsenbord hieronder zijn de tonen van het 36-toets orgeltje met hun naam aangegeven:



en voor een 20-toets orgeltje:



Het is duidelijk dat er in een muziekstuk heel wat noten voor kunnen komen die niet op het draaiorgel kunnen klinken.
De lijst van tonen van het draaiorgel noemen we het gamma. Het gamma benoemt de noten en geeft aan welke toonhoogte er mee samenhangt, dus op welke positie de gaten in het orgelboek moeten komen. Die gamma's liggen voor elk type orgel vast om de uitwisseling van boeken mogelijk maken.
De gammas van het 36- en 20-toets orgeltje zijn te vinden in
Gammas en in Tonen en Noten staat wat uitleg over de achtergronden.

De volgende voorbeelden gaan er van uit dat de programma's 'Midiboek' en 'Noteur' en het gamma M_36 op de PC aanwezig zijn. M_36 is het gamma voor het Johan de Vries orgeltje.
De voorbeelden zijn vooral bedoeld om een idee van de mogelijkheden te geven. Uitgebreide informatie is volop in de Help-files, documentatie en op het draaiorgelforum
te vinden. Op dat forum staat ook een Snelcursus Midiboek en een Snelcursus Noteur.

Voorbeeld 1:
Op zoek naar Ierse dansliedjes kwam ik 'Strip the Willow' tegen. Het is een simpel deuntje met veel herhalingen.
Download, unzip en save het midi-filetje.

Open het programma 'midiboek'.
Kies
M_36.GAM  als gamma en open het gedownloade filetje.
Klik op 'Vertalen'. Er verschijnt nu een melding: Aantal noten fout: 24. Met de button  'Verslag' kun je zien welke fouten er zijn, met 'Preview' kun je door het vertaal-resultaat bladeren.
In dit voorbeeld is het een F#, die niet in het gamma voorkomt. Nou is de F# het enige voorteken in de toonladder van G dus gaan we eens kijken wat er gebeurt als we het stukje transponeren naar de toonsoort C.
Van G naar C is 7 halve noten omlaag of 5 omhoog.
Vul dus in 'midiboek' bij 'Transpositie' het getal 5 in.
Klik opnieuw op 'Vertalen' en, ja hoor, deze keer zijn er geen fouten! Klik op 'Afdrukken' om op A4 velletjes het zgn. 'type' van het orgelboek af te drukken. Deze velletjes kun je losjes op het orgelkarton plakken en daarna tegelijk door type en karton ponsen.


Voorbeeld 2:
Voor een bruiloft kennen we allemaal de bruidsmarsen van Mendelssohn en Wagner. Maar een leuke is ook 'The Arrival of the Queen of Sheba' van Händel.
Zet 'Transpositie' in midiboek terug naar 0 en vertaal nu deze file. Je krijgt nu 372 fouten. Onder 'Verslag' zie je dan dat het vooral gaat om de D# (=Es) en de A# (Bes) en dit zijn de voortekens van de toonladder van Bes.
We moeten nu dus van Bes naar C, dwz. 2 halve tonen omhoog. Vul dus +2 in bij 'Transpositie', vertaal opnieuw en inderdaad, de fouten zijn verdwenen.
 
Maar dit zat wel heel erg mee. Vaak zijn er heel wat meer fouten en lukt het niet om alle fouten door transponeren weg te krijgen.

Voorbeeld 3:
Het volgende liedje van Leonardo Vinci: 'Ride il ciel per me sereno' geeft bij de eerste vertaling in 'midiboek' 69  fouten, vooral F# en C#, dus transponeren we met -2, maar het blijven er 33. Daarom proberen we het met +5 en nog steeds blijven het er 25 (waarvan er sommige overlappen, in feite zijn het er minder).

Omdat 'midiboek' niet laat zien wat het effect van de 25 ontbrekende tonen is gaan we aan de slag met 'Noteur'.
Eerst moeten we zorgen dat we hetzelfde gamma als in 'midiboek' gebruiken: ga in de menubalk naar 'Beeld' -> 'Open Gammafile' en kies de M_36
gammafile.

Ga in de menubalk naar 'Bestand' -> 'Open' en open het midifiletje.
Op het 'Noteur'-scherm verschijnt het patroon van het orgelboek. De (licht-)grijze noten zijn die noten die niet in het gamma voorkomen, in dit geval zijn dat er dus 69.

Daarom tranponeren we de file ook hier omhoog:
klik 'Select alles' aan, ga in de menubalk naar 'Bewerk' -> 'Transponeren' -> 5 op 'Deselect alles' en alle noten zijn 5 halve tonen omhoog getild.

Er zijn dus nog steeds 25 noten die ontbreken, met behulp van het verslag van 'midiboek' kun je zien welke het zijn en bij twijfel: een klik met de rechtermuisknop toont de naam van de noot. Er verschijnt dan niets als de noot niet in het gamma voorkomt.

Ga nu naar 'Instellingen' -> 'Afspeelgeluid' en vink 'Grijze noten stil' aan. Als je nu op 'afsp' klikt of de spatiebalk gebruikt wordt de midifile afgespeeld zonder de ontbrekende noten.

Soms zijn ontbrekende noten geen probleem omdat het om versieringen of begeleiding gaat maar in dit voorbeeld mis je de noten in maat 37 toch wel.

Je kunt dan met shift+linkermuisknop op het midden van de noot de noot laten klinken en verslepen om zo de gevallen gaten op te vullen. Je kunt de gewijzigde file opslaan of bij 'Instellingen' -> 'Plaats van midiboek op schijf' doorverwijzen naar 'midiboek' en daarna met 'Bestand' -> 'Print met midiboek' het type op A4 afdrukken.
 

Het is natuurlijk ook mogelijk zelf een midifile te maken of een bestaande midifile aan te passen met behulp van een mididevice of als uitvoer van een muziekprogramma als Finale, Cakewalk, Sibelius, etc. Ik heb goede ervaringen met Noteworthy Composer
.
Met behulp van een scanner en geschikte software kan ook bladmuziek omgezet worden naar een midifile.  In het volgende voorbeeld gebruik ik SmartScoreX Midi Edition
en dat gaat goed voor partijen die niet al te ingewikkeld zijn.

Voorbeeld 4:

In dit voorbeeld nemen we een duet voor 2 fluiten van Boismortier. We kunnen dit door SmartScore laten scannen maar hier gaan we uit van een eerder ingescande versie in
PDF-formaat.
Open de file in SmartScore.
Kies Playback in de menubalk en klik Playback Console aan, en kies Flute als instrument.
De maatsoort van het stuk wordt herkend als C dwz 4 kwart noten per maat .
SmartScore geeft de eerste maat in het roze weer, dwz. dat-ie daar een foutje vindt omdat er maar 1 kwart noot staat, ipv. de 4 noten die een maat compleet maken. Dat kunnen we corrigeren door in het Clef... windowtje links op Time Signature te klikken, vervolgens n/d te kiezen en Numerator op 1 te zetten. Het resulterende 1/4 teken zetten we voor de eerste noot. Daarna nogmaals en nu 4/4 na de eerste maastreep plaatsen.
Bij het herhalingsteken (:||) klopt het weer niet: SmartScore vindt namelijk maar 3 noten. We lossen dat op door het herhalingsteken weg te halen:
Kies in het 3e windowtje (Barlines) het herhalingteken aan
kies in de menubalk het teken voor Delete
klik het herhalingsteken aan, dat wordt geel en bij het loslaten van de muis wordt het teken verwijderd.

De laatste 'roze' regels komen uit volgende stuk op dezelfde pagina.
Klik het Select-teken aan, selecteer de roze regels en verwijder met de Delete-toets.
Sla nu het resultaat op als midi type 1, kies remove articulations.

Als je dit
Boismortier duet in midiboek gaat vertalen krijg je 4 fouten
En met  transpositie -5 zijn er geen fouten meer.


Verwijzingen:
Bouwbeschrijving Kistdraaiorgel, Johan de Vries
Hans Beijer - Bouwbeschrijving 20-toets orgeltje
website Piet Paardekam, voor download van Midiboek en Noteur
Gammas met uitleg over gammas, stemming-tabellen, stemming van het de Vries 36-toets orgeltje
Wat zijn tonen, wat zijn noten
draaiorgelforum
Snelcursus Midiboek
Snelcursus Noteur
Noteworthy Composer, edit midifiles
SmartScoreX Midi Edition, zet(ingescand)notenschrift om naar midi