Gespleten werkelijkheid

einstein en bohr duelleren
om de theorie van het quantum

  Inleiding
In het voorjaar van 1992, van 21 maart tot 16 mei, verscheen in de zaterdageditie van de Volkskrant wekelijks een artikel over een aspect van de hedendaagse natuurkunde. Daarbij stonden steeds een of meer gepopulariseerde boeken over de natuurkunde centraal. Het is inmiddels meer dan tien jaar geleden dat de serie verscheen, maar de beschouwde onderwerpen zijn nog steeds actueel. De besproken boeken zijn voor een deel nog in de handel verkrijgbaar. Destijds behoorde een substantieel deel van de besproken literatuur tot de bestsellers, en zullen vaak via de bibliotheek te leen zijn.
1  Eensteen des aanstoots
Einstein heeft zich beziggehouden met vrijwel alle terreinen van de natuurkunde. Hierdoor geeft zijn persoonsbeschrijving tevens inzicht in de ontwikkelingen die de natuurkunde de eerste helft van de twintigste heeft doorgemaakt. Onder de noemer tegendraads talent wordt verder ingegaan op de relatie tussen het natuurkundige levensverhaal van Einstein.
2  Einstein slaat de Planck raak
Licht en energie zijn opgebouwd uit kleine golfpakketjes of quanta. Voor beschrijving van de eigenschappen hebben Albert Einstein en Max Planck de aanzet gegegeven tot een aparte mechanica van het quantum. Tegenwoordig worstelen fysici nog met vergelijkbare vragen ten aanzien van het golf/deeltjes dualisme als deze grondleggers van de quantummechanica aan het begin van twintigste eeuw.

3  Einstein mist geBohren kansen
Voor grote aantallen komt de kansverdeling van de quantummechanica exact overeen met de meetresultaten. Voor afzonderlijke deeltjes hebben we echter te maken met een fundamentele onkenbaarheid. Bohr zou zich al snel ontpoppen als een verdediger van de "kans" natuurkunde, terwijl Einstein zich daar fel tegen zou verzetten. Verder lezen over deze materie is mogelijk in Eendimensionale wetenschap in het bijzonder de eerste twee hoofdstukken.            
4  de Bell luidt voor Aspecten
Toen iedereen overtuigd leek van Bohrs gelijk kwam Einstein in 1935 met tweeling-deeltjes naar voren die zich niet zouden storen aan de onzekerheidsrelatie van Heisenberg. Bijna dertig jaar later bedacht John Bell een ingreep waarmee Einsteins idee praktisch te toetsen zou zijn. Het zou toch nog ruim vijftien jaar duren, tot 1982, voordat de doorslaggevende experimenten werden uitgevoerd door Alain Aspect. Maar daarmee is de discussie over de interpretatie van de quantummechanica niet afgelopen.

5  Hoofdbrekend totaal
Er gaat veel belangstelling uit naar relaties tussen quantummechanica en oosterse mystiek. Een belangrijk punt van overeenkomst wordt gezien in de samenhang tussen het ik en de buitenwereld, tussen het subject en het object. Het geflirt met het oosterse denken is niet los te zien van onvrede met onze westerse cultuur. Moeten we onze rationele werkwijze, zoals die sinds de zeventiende eeuw is verspreid, ter discussie stellen?
6  de dansende Gelld-Mannen
In de jaren tachtig verscheen een groot aantal gepopulariseerde boeken over de quantummechanica. Ook verschillende toonaangevende natuurkundigen schreven boeken. Getracht wordt enige lijn te brengen in de verschillende soorten publikaties, in de hoop dat de lezer daardoor beter de weg weet te vinden in de quantumchaos van de boekenmarkt. In het verlengde van dit hoofdstuk is voor de Volkskrant de serie de quantumdans geschreven.