Omgaan met regels

Dini van den Heuvel

Opvoeden vindt plaats in relaties tussen volwassenen en kinderen met de bedoeling kinderen op weg te helpen zelfstandige volwassenen te worden. Het is dus van belang dat ouders zich tijdens het opvoedingsproces bewust zijn van hun verantwoordelijkheid. In iedere opvoedingsrelatie is het de bedoeling dat de verantwoordelijkheid van de ouders afneemt en de eigen verantwoordelijkheid van kinderen groter wordt. Totdat de kinderen uiteindelijk zelf verantwoordelijk zijn voor hun gedrag.

Dit klinkt allemaal erg mooi en de meeste ouders zullen zich hierin wel kunnen vinden. Maar hoe ziet dat er nu in de praktijk uit? Hoe handel je als ouder vanuit deze mooie goede bedoelingen, als het bovendien ook nog een heel slim kind betreft? Hoe ga je om met regels die je toch als verantwoordelijke opvoeder nodig hebt? Hoe flexibel ben je en hoe consequent. Wat kun je van kinderen verwachten en waar kun je ze op aanspreken? Waar eindigt de verantwoordelijkheid van ouders en wanneer laat je een kind zelf beslissen of pas je regels minder streng toe?

Voorbeelden

Aan de hand van enkele vragen en voorbeelden die ik van ouders gekregen heb, wil ik daar eens naar kijken.

  • Een zesjarig meisje gaat alleen slapen als ze op de bank in de huiskamer mag liggen om in te slapen. Hoe ga ik daarmee om vroeg een moeder zich af.

  • Een ander kind van 5 jaar gaat naar bed als het haar uitkomt. Na het naar-bed ritueel van voorlezen, tandenpoetsen enz. komt ze weer naar beneden en gaat spelen want in bed liggen heeft toch geen zin volgens haar als ze niet kan slapen. Ziet ze dat goed?

  • Een jongetje van 6 jaar slaapt alleen door als hij bij zijn moeder in bed mag blijven slapen. De moeder vraagt zich af of zij dat goed moet vinden.

  • Een ouder vertelde mij het volgende: "Zolang kinderen klein zijn ben je als ouder degene die uiteindelijk beslist. Overleggen kan altijd. Je kunt best naar je kind luisteren, maar jij als ouder bepaalt wat er gebeurt. Als het kind niet kan slapen is dat na het ritueel zijn of haar probleem. Je blijft in je kamer. Daar kun je gaan lezen, puzzelen of een muziekje opzetten. Je zult grenzen moeten trekken. Ik riep altijd dat ook hoogbegaafde kinderen zich horen aan te passen. Nou is aanpassen negatief, dan geef je iets van jezelf weg. Eigenlijk bedoel ik dat ook hoogbegaafde kinderen rekening dienen te houden met hun omgeving, maar ze hoeven geen concessies te doen aan hun eigen ikje. Iedereen mag zijn zoals hij is maar met respect voor elkaar."

  • Een andere ouder vertelde mij het volgende: "Bij mij zijn regels regels ook voor onze hoogbegaafde kinderen. Wel vind ik dat er best wat rek mag zitten binnen sommige regels (misschien rek je soms wel wat teveel, dikwijls uit onmacht of frustratie). Bedtijd is bedtijd en we komen niet naar beneden. Maar als je dan niet kunt slapen, waar kies je dan voor? Ik kies ervoor dat de kinderen niet naar beneden mogen komen, maar dat ze nog wel een poosje in bed mogen lezen. Er kunnen wat aanpassingen nodig zijn om dit mogelijk te maken. Soms gaat een kind dan nog proberen de grenzen verder te verleggen en dan komt er een punt waarbij je consequent moet zijn. Maar soms gebeurt er iets anders. Ik kon niet aanzien hoeveel verdriet ons kind had en wilde thuis een veilige omgeving bieden. Na lange tijd begon hij te praten over zijn verdriet, uitgerekend als hij naar bed moest. Ik wist zelfs dat het ook tijdrekken was, maar was ook blij dat hij me in vertrouwen nam en eindelijk het zwijgen doorbrak. Dus deed ik of ik niet merkte dat het eigenlijk bedtijd was. Langzaam werd het later en hij praatte. Ingewikkeld zijn regels op zo'n moment. Soms moet je toch keuzes maken om die regels even buiten gebruik te stellen."

Keuzes maken en consequenties

De ouders in de laatste voorbeelden geven aan dat regels soms ook flexibel gehanteerd moeten kunnen worden. De laatste ouder zegt zelfs, en dat is volgens mij ook van belang, dat er redenen kunnen zijn om regels wat op te rekken.
Soms kan een kind niet slapen omdat het nog steeds over van alles en nog wat ligt na te denken. Moet dat dan rond bedtijd kun je je afvragen. Zou best eens waar kunnen zijn. Overdag is er (gelukkig) zoveel afleiding, maar deze valt 's avonds alleen in bed weg. Je alleen voelen, verdriet hebben of bang zijn is toch wel heel iets anders dan je ouders expres manipuleren. Voor alle opvoeders, ook voor de ouders uit de eerste voorbeelden, lijkt het me een goed idee om af te checken bij je kind wat er aan de hand is, eventueel de regels bij te stellen of als dit niet nodig is je consequent aan bestaande regels te houden zoals de laatste ouders duidelijk maken. Uiteindelijk hebben kinderen rust nodig en zijn volwassenen hiervoor verantwoordelijk. Kinderen kunnen dit zelf nog niet overzien en er dus ook niet zelf voor verantwoordelijk zijn.

Iets anders is het dat niet alle kinderen evenveel slaap nodig hebben of overdag niet voldoende gelegenheid hebben om hun energie te gebruiken en dan niet moe zijn. Ook kan het zo zijn dat er, door welke omstandigheden dan ook, in de loop van de dag te weinig ruimte is voor wat extra aandacht voor de belevenissen van de kinderen. Dan zul je als ouder aan deze oorzaken iets moeten doen. Bedtijd verkorten een leeslampje en speelgoed op de slaapkamer en eventueel overdag andere activiteiten zoeken of plaats inruimen voor wat meer aandacht.
Soms zal het dus nodig zijn minder sterk te focussen op 'overtredingen' maar op zoek te gaan naar achterliggende oorzaken en deze goed te bekijken. Maar soms is het ook gewoon nodig om je aan de regels te houden en duidelijk te maken dat nu echt gebeuren moet wat jij als ouder vindt.

Tenslotte

Regels en afspraken zijn nodig om samen te kunnen leven. Dit heeft consequenties. Aan de ene kant dat je als je regels hebt, je deze ook uit moet voeren en er sancties staan op overtredingen. Deze sancties zullen wel tevoren duidelijk moeten zijn en bij het 'vergrijp' moeten passen, erbij aan moeten sluiten. Alle regels wegen nu eenmaal niet even zwaar en de 'overtreding' ervan dus ook niet.

Ook is het zaak om niet pas met regels te beginnen als het gedrag van een kind de spuigaten uit gaat lopen. Soms zie je dat ouders opeens wel eens op zullen gaan voeden. Bijvoorbeeld als een 14 jarige te laat thuiskomt of gespijbeld heeft van school. Het is handiger en duidelijker als kinderen vanaf het begin weten wat hun ouders van hen verwachten, hoe hun ouders met regels omgaan, waar en hoe ouders grenzen stellen en over welke zaken kinderen zelf beslissingen mogen nemen. Anders komt er van verschuivende verantwoordelijkheid weinig terecht.

Mijn ervaring is ook dat het bijstellen van regels bij opvoeden hoort. De ene keer omdat je zelf de gevolgen van de regels niet goed ingeschat hebt, een andere keer omdat het kind gewoon ouder wordt, andere behoefte krijgt en meer ruimte nodig heeft om zelf ook verantwoordelijk te kunnen worden. Bij hoogbegaafde kinderen kan dit soms op een jongere leeftijd gaan spelen. Zij ontwikkelen zich sneller en willen en kunnen soms ook wat eerder met verantwoordelijkheid omgaan dan hun leeftijdgenootjes. Hier mag je je als ouder ook weer niet op verkijken. Al zijn ze nog zo slim het zijn geen volwassenen in zakformaat.

Nog meer dan bij andere kinderen zullen ouders van hoogbegaafde kinderen tijdens de opvoeding met veel wijsheid een goede verhouding moeten vinden tussen leiding geven en voldoende ruimte laten aan wat een kind zelf wil, de eigen groeikracht van een kind. Of zoals een Duitse pedagoog het formuleerde tussen Führen und Wachsenlassen.

Dit alles vraagt best wat van opvoedingskwaliteiten van ouders en is niet altijd even gemakkelijk. Maar zoals ook uit bovenstaande voorbeelden blijkt kom je met gewoon gezond verstand, begrip, een luisterend oor, grenzen bepalen en beslissingen nemen al een heel eind.

Zie ook het artikel Omgaan met verantwoordelijkheid en mijn brochure over Opvoeden