Schriftlezing: Jozua 5: 13 - 6: 27

Tekst/thema: Worstelen met geweld in de Bijbel

Kerkboerderij De Hoef - Leidsche Rijn In een preek over Jericho begon ik met een inleiding op geweld in de Bijbel. Deze inleiding heb ik wat bewerkt en uitgebreid. De tekst volgt hieronder.

'Jericho, Jericho .'. Het liedje uit Alles Wordt Nieuw komt als vanzelf weer boven. Geen wonder. Het komt uit het eerste deeltje van de serie, indertijd omarmd. Ik heb het verhaal van Jericho en vele andere als kind horen vertellen. Ik heb me toen, bijna vijftig jaar geleden, niet gestoord aan de gewelddadige elementen in het verhaal. Toch zitten ze erin. Jericho wordt in de ban gedaan (Jozua 6: 17). Alle inwoners worden vermoord, 'zowel man als vrouw, zowel jong als oud' (Jozua 6: 21 - NBG 1951). Hoewel ik me dat niet letterlijk kan herinneren zullen deze gegevens niet zijn weggelaten, hooguit gekuist onder woorden gebracht. Ik heb indertijd geen onlustgevoelens gehad, er geen traumatische herinneringen aan over gehouden. De kans is groot dat ik het nu als kind anders zou beleven. De samenleving kijkt anders naar geweld, beleeft het anders. Fysiek geweld is problematisch geworden.

Verschuivingen in de cultuur
Eťn van de oorzaken van deze verschuiving heeft te maken met de opkomst van de beeldcultuur. Ik herinner me nog een gesprek met een ouder iemand die vertelde dat in haar jonge, vooroorlogse jaren het dorp de wereld was. Wat buiten het dorp gebeurde kwam slechts in gefilterde vorm tot haar, in het gesproken of het geschreven woord, bijna nooit in beelden. Hoe anders was dat toen de TV ingeburgerd raakte. De hongersnood in Biafra eind jaren '60 had naar ik vermoed juist door de TV een enorme impact op de samenleving. De overkill (sic!) aan gewelddadige beelden heeft ervoor gezorgd dat de moeite ermee langzaam toenam. Het contrast met ons eigen, relatief vredige West-Europa nam nog toe doordat op microniveau geweld afnam. Slaan op school, het is ondenkbaar geworden. We zijn ons bewust geworden van het feit dat de gevolgen van geweld in de opvoeding desastreus kunnen zijn, bij wijze van spreken tot in het derde of vierde geslacht kunnen doorwerken.

Verhaal
Wat betekent dit voor onze omgang met Bijbelse verhalen waarin geweld prominent voorkomt, dan van Jericho bijvoorbeeld? Een eerste reactie kan zijn de historische basis van dit verhaal sterk te relativeren. Archeologische vondsten geven aanleiding tot twijfelen. Toch zijn deze gegevens minder hard dan ze soms lijken. Dateringen willen nog wel eens schuiven. Het kan zomaar zijn dat deze of andere vondsten een nieuw licht op de zaak werpen waardoor het minder onmogelijk is dan eerder scheen.

In het verlengde van het voorgaande ligt de stelling dat het verhaal vooral een literaire constructie van later datum is. Het zou in de huidige vorm pas na de ballingschap zijn ontstaan. IsraŽl was toen al lang geen machtsfactor meer. Integendeel. Het was veeleer slachtoffer geworden van politieke machinaties, geen speler van betekenis meer. De gewraakte oudtestamentische verhalen zijn op deze manier veeleer de theologische verantwoording van een diep geworteld verlangen naar een gezamenlijke identiteit. Hoewel hier veel meer over te zeggen valt, kom ik hiermee niet echt verder. Het geweld heeft ontegenzeggelijk een plaats in deze verhalen en heeft daarmee tenminste de schijn van een goddelijke legitimatie.

Oud en Nieuw
Een ander argument dat wel in de discussie wordt gebracht is het onderscheid tussen Oude en Nieuwe Testament. Het Oude Testament is dan vol van geweld, het Nieuwe zou daar niet van willen weten. Wie echter wat beter kijkt, ziet dat we er daarmee ook nog niet zijn. Wat moeten we in de evangeliŽn bijvoorbeeld met het gegeven dat Jezus můest sterven? Als we ons ongemakkelijk voelen bij fysiek geweld, komt ook dat gegeven onder kritiek te staan. In de Handelingen worden we geconfronteerd met Ananias en Saffira. Over het boek Openbaring kunnen we maar beter zwijgen als we met het Nieuwe Testament het geweld in het Oude willen 'corrigeren': het ene beeld brengt nog meer verderf en onheil teweeg dan het andere. Over het geheel kent het Nieuwe Testament wel een wat ander accent dan het Oude. Meer warmte en liefde. Toch moeten we dat niet overdrijven. Ik proef het ook volop in de omgang van God met zijn volk in het Oude Testament: wat een zorg!

Geweld veelzijdig
Ik onderbreek mijn zoektocht nu even. Wat bedoel ik met geweld? Fysiek geweld? Wapengeweld? Moet er bloed vloeien? Het gaat wel in die richting. Toch denk ik dat we ons in de laatste decennia er bewust van zijn geworden dat geweld veel meer is. Het pesten van kinderen onderling neemt toe, zo lees ik dezer dagen. Niet dat ze elkaar slaan of anderszins letterlijk op de huid zitten. Het is pesten op een 'hoger' niveau. Simpelweg negeren, roddelen. Facebook. Twitter. Wat te denken van economisch geweld, concurrentie? Of verwant: in Amerika schijnen op dit moment honderden miljoenen te worden ingezameld om een bepaalde kandidaat na Obama op het presidentsschild te hijsen.

Ik stoot op in het verder denken nog een andere aarzeling, bekend van vroegere discussies over pacifisme. Is er ook zoiets als gelegitimeerd geweld, bijvoorbeeld dat van bepaald politieoptreden? Het kan nodig en te verdedigen zijn om met een gewelddadige handeling erger te voorkomen. Zo lees ik de bevrijding van IsraŽl uit Egypte. Alleen door de ondergang van Egypte kon IsraŽl ontkomen.

Voorlopige conclusie
Al met al vrees ik, dat we er niet aan ontkomen, aan geweld in wat voor vorm dan ook. Het krachtige aan de Bijbel vind ik altijd weer dat het het leven niet mooier maakt dan het is. Het is een uitermate realistisch boek. De mens wil zich met alle mogelijke middelen handhaven. Wat God wil? Ik denk dat er over het geheel wel goede gronden zijn om te stellen dat God een verovering als die van Jericho niet opnieuw wil. De opstanding van Jezus zie ik als een teken van Godswege dat Hij het geweld dat Jezus ondergaat, dat Hij Zelf ondergaat, op verrassende wijze teniet doet. Jezus maakt ons kritisch op het gebruik van geweld in welke vorm dan ook: wie het zwaard opneemt zal door het zwaard omkomen (MatteŁs 26: 52). Verder valt in het Nieuwe Testament op dat God geen opdracht aan mensen geeft te doden. Als het al gebeurt, dan doet Hij dat Zelf. Voorlopig houd ik het er maar op dat daar in de ultieme overwinning van de Kwade daar niet aan te ontkomen valt. Al blijf ik misschien stiekem toch een beetje hopen dat het anders kan . .

Utrecht-LeidscheRijn/150201

De gesproken preek downloaden?
Klik op onderstaande afbeelding.
Geef de locatie aan waar het bestand moet worden opgeslagen.
Klik hier voor downloaden!
Als u de preek gedownload hebt, klikt u op het desbetreffende bestand en kunt u de preek op uw eigen PC of MP3-speler beluisteren.



http://www.kwdejong.nl


Print deze pagina

© 2015, KWdJ