Een nog goeddeels onontgonnen terrein

Buitenkerkelijke liturgie

*** Bij liturgie denken we als gelovigen direct aan de kerkdienst op zondag. Vernieuwing en ontwikkeling vinden op dit moment vooral buiten de kerk plaats. Klaas-Willem de Jong verkent het terrein.

Wat oudere lezers zullen zich de tijd nog herinneren dat in 1973 het Liedboek voor de kerken werd geïntroduceerd. Hoewel het bij uitstek een binnenkerkelijke zaak was, kon dit nieuws ook buiten de kerk niet onopgemerkt blijven. Radio en televisie begeleidden de invoering. Het ‘lied van de week’ werd een begrip, het liedboek gemeengoed onder een substantieel van de (protestantse) bevolking. Hoe anders zal dat vermoedelijk nu gaan. Het journaal zal vast aandacht besteden aan de liedboekdag op 25 mei in Monnickendam. Maar dat is een momentopname, een nieuwsflits. Daarna zal er buiten de vertrouwde kerkelijke kaders weinig meer van de uitgave te merken zijn. Het is ook de vraag wat er vanuit een buitenkerkelijke perspectief nieuw aan het nieuwe liedboek zal zijn. Het kerkelijk liedrepertoire wordt herzien en uitgebreid. De impact daarvan op de samenleving is vermoedelijk vrijwel nihil.
Het kan nu lijken alsof liturgie achter de kerkmuren is weggestopt. Het paradoxale is dat dat nu net niet geval is. Voor specifiek kerkelijke liturgie geldt het wel. Dopen, trouwen en begraven in de kerk, de belangstelling daarvoor daalt, nog steeds. Dat waren en zijn de momenten dat niet-kerkelijken nog wel eens over drempel kwamen. Daar staat tegenover dat internet de kerkmuren heeft geslecht voor wie anoniem van de kerkelijke liturgie wil kennis nemen. Veel krachtiger is echter de beweging waarmee niet-kerkelijke liturgie bezit neemt van de openbare ruimte. Ik wil daarvan hieronder twee voorbeelden beschrijven die onlangs in het tijdschrift Handelingen gepresenteerd zijn. Ik waarschuw dat er slechts in beperkte mate ruimte is voor euforie. Deze ontwikkeling heeft namelijk vanuit het oogpunt van de kerkelijke traditie een keerzijde. Daar wil ik tot slot een paar woorden aan wijden.

The Passion
Op het terrein van niet-kerkelijke liturgie is het TV-evenement The Passion in Gouda (2011) en Rotterdam (2012) de bekendste. Dit jaar zal Den Haag plaats bieden aan deze moderne vertaling van de Bijbelse passie. Vanouds is het lezen van Jezus’ lijdensverhaal een kerkelijk ritueel. De Matteüs-passie werd op Palmzondag gelezen, de Johannes-passie op goede Vrijdag. In de afgelopen eeuw heeft met name de Matteüs-passie door Bachs vertolking buiten de kerk enige bekendheid verkregen. Dat was al in de dertiger jaren het geval. Ze kreeg een wat elitaire uitstraling, met name door de hoogwaardigheidsbekleders die meer dan eens prominent in beeld gebracht werden bij een uitvoering in Naarden. The Passion trekt de lijn van Bach door naar de moderne tijd. Het oude verhaal klinkt. Maar de muziek draagt het geheel. De mogelijke gevoelens van hoofdpersonen als Jezus, Judas, Petrus en Maria bepalen de liedkeuze. Dat leidt tot indrukwekkende effecten, ook voor wie het verhaal door en door meent te kennen. ‘Geef mij je angst’ van Guus Meeuwis was in 2011 het slotlied. Alleen dat ene zinnetje doet al veel als het geplaatst wordt in het kader van Christus’ opstanding. Zo zal het ook ongeveer werken voor wie het evangelie niet of nauwelijks kent. Hij hoort het liedje later nog eens en wordt dan onwillekeurig ook bepaald bij dit evenement. De uitwerking op termijn is echter ongewis. Ook de keuze van de spelers kan het nodige oproepen. Zo zegt een redacteur van een van de roddelbladen in 2011 bij het verraad van Petrus: ‘Hoorde jij ook niet bij Hem … ?!’ Dit soort suggereren is van alle tijden.

Bermmonumenten
Iedereen zal ze kennen: het kruis in de berm van de weg, met een bosje bloemen, een foto en enkele rudimentaire gegevens van de persoon waar het om gaat. Het is nog niet eens zo lang geleden dat rouw een plek had in de samenleving. Het was aan een huis te zien of er gerouwd werd. Mensen hadden bijvoorbeeld een rouwband om. In de tweede helft van de vorige eeuw is dat alles in hoog tempo verdwenen. Maar er komen nieuwe vormen voor terug, zoals de bermmonumenten. Waar een graf doorgaans toch wat is weggestopt op een begraafplaats buiten dorp of stad, manifesteren deze monumenten zich midden in het leven. Het tijdschrift Handelingen geeft het voorbeeld van een gedenkplaats voor de kleine Miguel die in 2002 in Amsterdam overleed na een verkeersongeval. De attributen van bloemen eieren en dergelijke veranderen met de seizoenen en de feestkalender. Zo leeft Miguel mee, maar vooral leven anderen zo met Miguel, ook al is hij dood. Christelijke elementen kúnnen op dit soort gedenkplaatsen een plek krijgen. De betekenis is echter zelden eenduidig. Neem het kruis. Dat heeft lang niet altijd een religieus-christelijke dimensie. Het kruis is een algemeen symbool voor de dood geworden.

Keerzijde
Uit de beschreven en tal van andere voorbeelden wordt duidelijk dat de (christelijke) liturgie prima buiten kerkmuren kan. Het traditionele ritueel vindt nieuwe vormen. Sterker nog, nieuwe rituelen ontstaan. Dat geeft reden tot hoop, ook voor de kerk. Zelfs als zij zich van binnenuit niet of slechts met moeite vernieuwt, kan zijn als ware van buitenaf vernieuwd worden. Het evangelie ligt op straat. Maar er is wel een keerzijde. Ciska Stark formuleert dat in het tijdschrift Handelingen kernachtig met ‘regie verloren’. Dat betreft zowel de vorm als de inhoud, al weegt voor mij de inhoud het zwaarst. De kerk heeft altijd een flinke vinger in de pap gehad in het bepalen van wat tot de geloofstraditie behoort en wat niet. Zij stelde steeds weer de vraag naar de relatie tot haar Heer en Zender. In een evenement als The Passion is onduidelijk wat het degenen die het meemaken doet. Het oude verhaal krijgt een nieuw jasje. Komt het verhaal ook over? Of blijft vooral de indruk die de jas maakt over? We komen hier op een vrijwel onontgonnen terrein. Werk genoeg voor degene die ervan overtuigd is dat het evangelie van deze tijd is.

Naar aanleiding van: ‘Handelingen. Tijdschrift voor Praktische Theologie en Religiewetenschap’ 2012/4. Meer informatie op www.handelingen.com

Klaas-Willem de Jong


Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 61 (2013), nr. 9 (1 maart)



http://www.kwdejong.nl

© 2013, KWdJ