Schuivende panelen in de protestantse kerken

De kennelijk opgeefbare verbondenheid met IsraŽl

*** De staat IsraŽl is volop onderwerp van gesprek. Hoe denken protestantse kerken en voorgangers over dit thema? Onlangs promoveerde C. van Halem op het proefschrift 'IsraŽl: Wortel en Doorn'. Hij biedt een inkijkje. Klaas-Willem de Jong doet verslag.

Een jaar of drie geleden kreeg ik een proef-enquÍte van de mij toen volstrekt onbekende C. van Halem. Ik kan me dat nog goed herinneren, omdat veel van de stellingen waar ik op diende te reageren dubbelzinnig waren. Ik verbaasde me erover dat op grond van deze stellingen wetenschappelijk onderzoek gedaan kon worden. Ik verbaasde me nog meer toen ik begreep dat de proef-enquÍte gelijk was aan de definitieve, te meer daar er een comitť van aanbeveling was met leidinggevende mensen uit verschillende kerkgenootschappen. Ik neem als voorbeeld de tweede stelling: 'De Bijbel is te beschouwen als het onfeilbaar woord van God: het is de tekst die door de Heilige Geest geÔnspireerd is.' In feite bevat elk van de beide zinsdelen een stelling. Op welke reageer je? Of is er zelfs een derde mogelijkheid: je geeft je oordeel over de vraag of de dubbele punt terecht is en beide zinsdelen aan elkaar gelijk gesteld kunnen worden? De promovendus geeft in zijn proefschrift aan 'dat het niet ongewoon is om door middel van tegengestelde, tegenstrevende (deel)stellingen, een uitspraak van de respondent af te dwingen waarin "het zwaarst weegt wat ook het zwaarst is"' (p. 123). Dat doet echter niets af aan het genoemde bezwaar, omdat het niet gaat om evident tegenstrevende stellingen. Mijn ervaring met de enquÍte maakt duidelijk dat ik niet anders dan met enige scepsis kon beginnen te lezen.

Statistiek
Dankzij het CV in het proefschrift weet ik inmiddels iets meer over de indertijd onbekende Van Halem. Het is Cees van Halem, van huis uit econoom, eerder gepromoveerd op bepaalde statistische modellen, onder meer hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Het proefschrift bevat een indrukwekkende hoeveelheid gegevens over de opvattingen in protestantse kerkgenootschappen ten aanzien van IsraŽl als religieuze en in mindere mate ook als staatkundige entiteit. Deze beslaat de periode sinds de 2e Wereldoorlog tot 2013. Ze zijn ontleend aan de literatuur, maar vooral ook aan de genoemde enquÍte die in 2012 en 2013 gehouden werd. De betrouwbaarheid van de enquÍte zal daarmee ook beoordeeld moeten worden aan de hand van de wetmatigheden van de statistiek. De uitslag is dermate waarschijnlijk dat mijn aarzelingen bij de kwaliteit van de stellingen vermoedelijk minder belangrijk zijn dan ik in eerste instantie dacht. Hoewel: betere stellingen zouden wellicht tot een andere, misschien wel onwaarschijnlijk klinkende uitslag hebben kunnen leiden.

Verschuiving van het midden
Genoeg hierover. Waar komt Van Halem op uit? Grofweg komt het hier op neer dat in het brede midden van de protestantse kerken in ons land de opvattingen over IsraŽl grondig gewijzigd zijn, waarbij de aanvankelijk nog duidelijk als neo-calvinistische te kenmerken Gereformeerde Kerken zich gaandeweg bij dat midden voegden. De wijziging van opvatting heeft alles te maken met de wederwaardigheden van de staat IsraŽl. De sympathie voor de staat was het grootst rond de Zesdaagse Oorlog (1967) en de Jom Kippoer-oorlog (1973). Het begon met het voorstaan van een open dialoog met het Jodendom en ontwikkelde zich tot op de onopgeefbare verbondenheid tussen kerk en synagoge. Inmiddels lijken die sporen verlaten te zijn en ligt de nadruk meer op meervoudige verbondenheid en dubbele solidariteit. De Palestijnse zaak laat haar invloed gelden. Weinigen verzetten zich tegenwoordig tegen de onopgeefbare verbondenheid, elk heeft echter zijn eigen opvattingen wat het betekent. De steun voor het zionisme en de staat IsraŽl neemt (nog steeds) af. De landbelofte wordt in toenemende mate vergeestelijkt. Tegelijk echter is de overtuiging gegroeid dat het Jodendom een weg naar God is. De klassieke opvatting dat God in het einde der tijden door middel van IsraŽl de wereld zal vernieuwen krijgt nauwelijks steun meer. Het brede midden is qua opvattingen in de buurt gekomen van de vrijzinnige opvatting, waarin IsraŽl ook als religieuze entiteit theologisch nauwelijks een rol van betekenis speelt. Hierin werkt een veranderende Schriftinterpretatie door. De ooit zo belangrijke landbelofte is daarmee op de achtergrond geraakt. Al met al stel ik vast, en Van Halem doet dat ook met zoveel woorden: de schrik en het afgrijzen over de holocaust is 'uitgewerkt'.

Noodzakelijke bezinning
Wat nu? Van Halem presenteert de feiten op wetenschappelijke wijze en verbindt er in zijn proefschrift (daarom) geen waardeoordeel aan. Elders las ik dat hij van oordeel is dat de kerk niet om IsraŽl heen kan. Dat wil ik onderstrepen. Wie alleen al de Bijbel leest, kan tot geen andere conclusie komen. Het is een door en door Joods boek. IsraŽl, zowel in religieuze als in politieke zin, heeft haar wortels in (een deel van) dit boek. Dat is een lijn die we niet kunnen ontkennen. In dit licht zijn de resultaten van het onderzoek alarmerend. Die suggereren namelijk dat een flink deel van de protestantse kerken in feite meent wťl om IsraŽl heen te kunnen. Nu is het bepaald niet eenvoudig om daarin verandering te brengen. Ooit zetten de verschrikkingen van de 2e Wereldoorlog de herbezinning in gang. Nu zijn er andere gebeurtenissen die ook aandacht vragen. Net als anderen wijst Van Halem erop dat Joden nooit veel behoefte hebben gehad aan de open dialoog. Dat is hun goed recht, zeker na alles wat er gebeurd is en nog gebeurt. Tegelijk zou juist in die dialoog wel eens de enige mogelijkheid kunnen liggen om verandering in de situatie te brengen. Een persoonlijke ontmoeting laat mensen namelijk zelden onberoerd.

Prof.dr. C. van Halem, IsraŽl: Wortel en Doorn. Onderzoek naar de plaats van IsraŽl als religieuze entiteit in het Nederlandse protestantisme na de Tweede Wereldoorlog (Zoetermeer: Boekencentrum Academic 2015; ISBN 978 90 239 7028 6).


Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 63 (2015), nr. 16 (7 augustus)



http://www.kwdejong.nl

© 2015, KWdJ