www.dienstboek.nl

DIENSTBOEK DIGITAAL

Dienstboek, een proeve Het hele Dienstboek van de Protestantse Kerk in Nederland staat op internet. Het eerste deel verscheen in 1998. Het tweede volgde in 2004. Van verschillende kanten is gevraagd om een digitale uitgave. Die is er dus nu, voor iedereen vrij toegankelijk. Maar er is meer.

Toen het Dienstboek verschilde de waardering, deels zoals verwacht, maar er waren ook verrassende reacties. Een deel van wat ik maar kortweg de rechterflank noem, miste het eigen geluid. Maar de voorstellen voor de in protestantse kerken relatief onbekende ziekenzalving konden op brede instemming rekenen. Zeker is dat velen hebben kennis genomen van het Dienstboek, met name onder predikanten en groepen die zich met de inrichting van de eredienst bezig houden, zoals liturgiecommissies. De betekenis van het Dienstboek gaat echter boven de eredienst uit. Het Dienstboek leent zich ook uitstekend voor persoonlijk gebruik. Met name de vele gebeden kunnen daarvoor goede diensten bewijzen.
Na het verschijnen van het tweede deel van het Dienstboek kon de redactie ervan worden opgeheven. In 2005 werd binnen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland een opvolger opgericht, de Werkgroep Eredienst. Hierin hebben een tiental deskundigen uit het gehele en behorend tot verschillende richtingen zitting. Deze werkgroep constateerde dat er ook na de verschijning van het Dienstboek in de Protestantse Kerk op liturgisch terrein het nodige te doen valt. Er zijn vragen over gebruik en toepassing van het Dienstboek. Soms biedt een deeltje uit de serie Werkboekjes voor de eredienst een goede handreiking. Ik noem als voorbeeld Geloven voor twee. Over de rol van doopgetuigen, van de hand van Paul Oskamp. In dit werkboekje wordt de mogelijkheid van een doopgetuige in de doopliturgie uitvergroot en voor een breed publiek toegankelijk gemaakt. Maar vaak zijn liturgische vragen zo specifiek verbonden met een plaatselijke situatie dat een boekje slechts aanzetten tot een antwoord kan geven. Er is dan behoefte aan een advies op maat.
Verder worden regelmatig vragen gesteld over mogelijke alternatieven. De taal van het Dienstboek wordt te archaïsch geacht, de structuur te weinig doorzichtig voor de vierende gemeente. Op grond van mijn voorgaan in verschillende gemeentes stel ik vast dat er veel alternatieven in omloop zijn. Ze komen voort uit plaatselijke initiatieven, vaak gevoed door bezwaren van de plaatselijke predikant. Het liturgisch alternatief komt zelden verder dan die ene gemeente. Soms is dat jammer, omdat daarmee een kwalitatief hoogstaand stukje liturgie niet verder komt dan een kleine groep.

Downloaden
De website www.dienstboek.nl probeert in te spelen op de geschetste ontwikkelingen. Wie de gemeente eigen wilde maken met de orden en teksten van het Dienstboek moest tot op heden scannen – maar dat was met de dikke boeken niet zo makkelijk – of overtypen. Dat was niet echt gebruiksvriendelijk. Nu kan men eenvoudigweg downloaden, knippen en kopiëren. De uitgever is er blijkbaar niet beducht voor dat het gedrukte Dienstboek geen aftrek meer zal vinden. Ik hoef maar bij mezelf na te gaan: het internet heeft veel te bieden, maar als het om (veel) lezen gaat, dan heb ik liever een klassiek boek in handen.
Wie een onderdeel van het Dienstboek gaat downloaden krijgt voor hij verder kan eerst een schermpje met enkele principiële beperkingen. De meeste teksten mogen vrij gebruikt en verspreid worden, tot een maximum van 200 exemplaren per uitgave. Voorwaarde is wel dat de bron wordt vermeld. Op sommige teksten zit copyright. Bepaalde teksten, zoals de doopformule, mogen niet worden veranderd. Een en ander neemt niet weg dat het overgrote deel van het materiaal vrij gebruikt kan worden.
Het Dienstboek is in kleine delen opgedeeld, variërend van één tot meer dan vijftig pagina’s, zodat het downloaden van een item niet veel tijd in beslag hoeft te nemen. Dat geldt zowel voor het Word- als het PDF-formaat. De Liturgische Gezangen uit deel I ontbreken, maar uit deel II zijn ‘Klein Credo’ (p. 176) en ‘Het Paradijs’ (p. 1000) wel weer opgenomen. Hopelijk zal er te zijner tijd ook nog een mogelijkheid worden geboden voor het downloaden van alle muzikale gedeelten, desnoods tegen betaling.
Naast het downloaden kunnen ook vragen gesteld worden. De internetter kan daarbij gebruik maken van de bekende FAQ’s, de veel gestelde vragen, maar ook zelf een vraag formuleren. Verder zijn er errata op de site te vinden. Onder ‘Webshops’ zijn de beschikbare Werkboekjes voor de eredienst opgenomen.

Alternatieven
De site staat in het teken van het beproeven van het Dienstboek. Dat is méér dan uitproberen. De tekst op de site onderstreept dat. Beproeven van het Dienstboek betekent ook het passend maken of bewerken van teksten met het oog op de eigen situatie. Soms zal het materiaal als model gebruikt worden voor eigen teksten. Creativiteit staat hoog in het vaandel.
De site roept gebruikers op om alternatieve teksten in te sturen. Zo kan ik me voorstellen dat een gemeente met een confessionele modaliteit enerzijds niet meer uit de voeten kan met het Hervormde Dienstboek in ontwerp uit 1955, maar anderzijds in de bewoordingen van het Dienstboek onvoldoende herkenning vindt. Zelf vertaalde ik eens een Anglicaans tafelgebed, dat goed past bij een Avondmaalsdienst met een evangelicale sfeer. De site biedt in de rubriek ‘Nieuwe teksten’ de mogelijkheid om aan nieuw materiaal een bredere bekendheid te geven. Wel zit er een schakel tussen, namelijk die van de Werkgroep Eredienst. Die beoordeelt, of het materiaal verspreiding verdient. Dat kan best nog wel eens spannend worden. Welke maatstaven worden aangelegd? De site suggereert dat er op een of andere wijze aansluiting dient te zijn bij hetgeen het Dienstboek biedt.

Met www.dienstboek.nl zetten Uitgeverij Boekencentrum en de Protestantse Kerk in Nederland een wezenlijk nieuwe stap in de ontwikkeling van de eredienst. Ik ben benieuwd hoe het gaat werken.

Klaas-Willem de Jong


Dit artikel is in licht bewerkte vorm geplaatst in Centraal Weekblad 55 (2007), nr. 38 (21 september).


http://www.kwdejong.info

© 2007, KWdJ