Jan Taeke Bakker (1924-2012)

Geloven vragenderwijs

Foto uit 'Geloven vragenderwijs' - 1981 Mensen vragen wel eens: wie is jouw leermeester geweest, wie hebben jou ge´nspireerd? Klaas-Willem de Jong noemt dan altijd de naam van J.T. Bakker. Maar wie is deze theoloog?

De naam van Jan Taeke Bakker is onder het kerkvolk relatief onbekend gebleven, ook in de tijd dat er in Gereformeerde kring nog professoren van naam waren zoals Ridderbos en Bavinck. Dat is misschien wel tekenend voor Bakkers karakter en loopbaan. Vanuit de pastorieŰn in Oude/Nieuwe Bildtzijl en Laren promoveerde hij op Luther. Nog in hetzelfde jaar, 1956, kwam hij naar Kampen, als hoogleraar in wat toen de ambtelijke vakken genoemd werden, tegenwoordig praktische theologie. Naar verluidt dachten sommigen dat het vanwege zijn kwetsbare gezondheid een benoeming voor korte tijd zou zijn. Het ging echter anders. In 1968 wisselde Bakker van leerstoel en ging hij dogmatiek doceren. Hij bleef tot 1988 in dienst van wat in tussen de Theologische Universiteit Kampen was gaan heten, altijd bescheiden en enigszins op de achtergrond. Hij overleed in 2012, 88 jaar oud.

Waar sta ik?
Bij zijn 25-jarig jubileum aan de Kamper universiteit kreeg Bakker een bundel aangeboden met de titel Geloven vragenderwijs. Dat typeert hem voluit. Bakker stelde steeds opnieuw vragen. Nu kan heel makkelijk de indruk postvatten dat bij Bakker alles op losse schroeven stond. Dat is niet het geval. Je voelde bij Bakker dat hij theologiseerde vanuit een diep doorleefd geloof. Wat dat betreft is de quote die ooit boven een interview stond misschien nog wel treffender: 'Voor mij blijft de vraag: kan het ook anders?'. Vragen is de weg om tot helderheid te komen: waar sta ik, waar zou ik moeten staan? Deze flexibiliteit zorgde ervoor dat Bakker gedurende zijn 32-jarig professoraat nooit een probleem heeft gehad studenten te boeien. Dogmatiek kon bij hem geen versteend systeem worden. Het was een bij uitstek dynamisch vakgebied dat inging op de vragen van de tijd. In 1970 schreef hij: 'kerk-zijn is altijd weer: luisteren. Theologie bedrijven is altijd weer: luisteren. Dat is een nederig werk. Het is een zaak van lange adem en geduld - en tegelijk van er inspringen, terzake zijn, bij de tijd zijn, reageren op het juiste moment'. Dit alles klinkt nu niet zo revolutionair, maar het moet gelezen worden tegen de achtergrond van het kerkverband van de Gereformeerde Kerken waar tot dan toe veel in beton gegoten was.

Blijvend vragen
Bakker werd hoogleraar in een tijd waarin ervaring met het gemeentepredikantschap voorwaarde was om te mogen doceren. Theologie stond in dienst van de kerk. Het gevaar was dat ze haar knecht zou worden, zoals dat in het verleden meer dan eens gebeurd was. Bakker pareerde dat risico met zijn 'vragende' benadering. Bakker was zich altijd bewust van de band met de kerk en hij was bereid in die kerk zijn nek uit te steken. Ik geef twee voorbeelden op mijn eigen interessegebied, de liturgie. Bakker werd in 1957 voorzitter van de Gereformeerde Werkgroep voor Liturgie. Deze werkgroep was volgens sommige critici uit eigen kring een eerste stap op weg naar Rome. Bakker legde er de basis voor de liturgische veranderingen die de Gereformeerde Kerken zouden doortrekken. Hij formuleerde indertijd: 'Prediking en Sacrament houden elkaar op de been.' Maar heel 'bakkeriaans' meldde hij ook: 'Met de onderlinge relatie tussen die beide zijn we nog niet klaar.' Elke menselijke uitspraak draagt principieel een voorlopig karakter. Toen ik hem halverwege de jaren tachtig in het kader van mijn afstudeerscriptie sprak, blikte hij impliciet op deze periode terug. Een dag tevoren had hij als kerkganger een dienst meegemaakt, waarin de voorganger het verootmoedigingsgebed had laten overlopen in het gebed bij de opening van de Schrift. Dat vond hij toch eigenlijk helemaal zo gek nog niet. Dertig jaar tevoren was dat voor de voormannen van de Gereformeerde Werkgroep een liturgische 'zonde'. Bakker liet echter ook toen al niet na te benadrukken dat herleving van oude vormen zonder meer geen oplossing zou bieden voor de liturgische vragen van de Gereformeerde Kerken. Men zou zich ook rekenschap dienen te geven van de secularisatie, een andere tijdgeest. Ik heb de indruk dat we daar nog steeds mee bezig zijn. Dat geldt trouwens ook de rol van het Avondmaal.

Inspelen op de tijd
Een tweede voorbeeld van Bakkers betrokkenheid bij de kerkelijke praktijk is afkomstig uit 1981. Enkele jaren tevoren, in 1977, was de Raad van Kerken van start gegaan met het oecumenisch leesrooster. In protestantse kring was men ook daarvoor de bijzondere waarde van het zgn. klassieke, eenjarige leesrooster uit de Rooms-Katholieke Kerk al gaan inzien. De meeste Gereformeerde predikanten kozen echter toen nog zelf wat er in de zondagse eredienst gelezen en bepreekt zou worden. Bakker voerde een dogmatische verkenning uit van het klassieke rooster in de veertigdagentijd. Hij spelt met zijn studenten de kernwoorden uit de lezing van de eerste zondag van de veertigdagentijd, MatteŘs 4: 1-11. Het gaat over zoonschap: wat betekent het dat Jezus Zoon van God genoemd wordt. Hij spreekt over beproeven en ik noteer uit het collegedictaat het zinnetje: 'Wij zijn nog geen mensen, we moeten mens wˇrden.' Op basis van Jezus' weerwoord over wat geschreven staat, gaat het over het Schriftberoep, ook in de dogmatiek. Het lijden van Jezus krijgt vanuit de Schriftlezingen in de veertigdagentijd een heel eigen kleur. Niet geschiedt niet alleen in de laatste dagen en het kruis, maar in heel zijn leven.

Er wordt nogal eens op dogmatiek afgegeven: te star, te strak. Mijn leermeester prof. J.T. Bakker heeft me duidelijk gemaakt dat de kern van de dogmatiek meer in de juiste vraag dan in het juiste antwoord ligt. Tegelijk helpt dogmatiek de hoop te verantwoorden die in ons ligt. Het is voluit geloofsver-antwoord-ing.

De PThU houdt op vrijdag 11 april in Groningen een studiedag over de theologie van Jan Taeke Bakker (kosten: EUR 25, incl. lunch en borrel). Zie verder www.pthu.nl

Klaas-Willem de Jong


Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 62 (2014), nr. 10 (7 maart)



http://www.kwdejong.nl

© 2013, KWdJ