Bij de invoering van het Onze Vader in de Nieuwe Bijbel Vertaling

Het Onze Vader in een NBV-jasje

Het Onze vader Na de verschijning in 2004 heeft de Nieuwe Bijbel Vertaling (NBV) zijn duizenden verslagen. In tal van kerkelijke gemeenten ligt deze nu op de kansel. Maar hoe zit het met het gebruik van de NBV-versie van het Onze Vader? Klaas-Willem de Jong bericht over de (on)mogelijkheden. De besproken versies van het Onze Vader zijn onder dit artikel opgenomen.

In protestants Nederland is het gezamenlijk bidden van het Onze Vader in de eredienst nog niet zo oud. Het heeft pas vanaf de zeventiger jaren breder ingang gevonden. De 16e eeuwse liturgische formulieren kennen het Onze Vader - bij het Heilig Avondmaal zou het zelfs twee keer gebeden moeten worden. Het was echter de voorganger die het zou moeten bidden. Zou moeten: de protestantse traditie is steeds terughoudend omgegaan met formuliergebeden. Op basis van gegevens uit het begin van de 19e eeuw kunnen we vermoeden dat de voorgangers het gebed dat Jezus zijn discipelen leerde, nog wel eens afraffelden.
De formulering van het Onze Vader is door de eeuwen heen vrijwel gelijk gebleven. De oude liturgische formulieren en de Statenvertaling uit 1637 zetten de toon. De 'nieuwe' vertaling uit 1951 liet de tekst van het gebed ongewijzigd. Maar zelfs als er wijzigingen waren opgetreden, dan zou dat met een voorbiddende voorganger weinig problemen hebben opgeleverd. Het wordt pas lastiger als de gemeente het gebed in de mond neemt. Dan moet de tekst gelijkluidend zijn. Anders wordt het een kakofonie.

Oecumenische versie
In het Dienstboek van de Protestantse Kerk staat standaard de oecumenische versie van het Onze Vader. Alleen bij de hertaling van de oude formulieren vindt men de klassieke protestantse variant. Een verschil zit 'm onder meer in 'op aarde zoals in de hemel' in plaats van 'gelijk in de hemel alzo ook op de aarde'. De klassieke variant blijft met de volgorde hemel-aarde dichter bij de grondtekst, die op zijn beurt gezien moet worden in het Bijbelse kader waarin de volgorde 'hemel en aarde' de standaard is. Ondanks verschillen in enkele regels kunnen de klassieke en de oecumenische versie samen gebruikt worden. Fraai is het niet als de stemmen door elkaar gaan, maar met enige goede wil komen de kerkgangers wel zo ongeveer gelijk uit.

Geen zin gelijk
Dat ligt anders bij de NBV-versie van het Onze Vader. Geen zin is gelijk aan voorgaande versies. Gelijk uitkomen is daarmee vrijwel onmogelijk geworden. De stap naar invoering van de NBV-versie is daarmee groot geworden. Wie hardop mee wil kunnen bidden, moet de nieuwe tekst aanleren. Dat blijkt bij een zozeer ingeburgerde tekst als die van het Onze Vader niet zo eenvoudig. De Raad van Kerken heeft onderzocht of het wenselijk zou zijn de oecumenische versie te vervangen door die van de NBV. Op zich staan de lidkerken daar niet onwelwillend tegenover. Toch heeft de Raad besloten eerst maar eens af te wachten hoe de verschillende versies lokaal en landelijk doorwerken. Het is in dit verband niet onbelangrijk dat de NBV niet is vrij gegeven voor gebruik in de rooms-katholieke liturgie. Daar blijft de Willibrordvertaling de norm. De Protestantse Kerk heeft naast de NBV als vertaling ook de NBV-versie van het Onze Vader vrij gegeven voor gebruik in de eredienst. Daarmee ligt de bal in eerste instantie bij de plaatselijke gemeenten. Is invoering wenselijk?

Obstakels
Zeker in vergelijking met de oudere versies is de NBV-variant van het Onze Vader er een in hedendaags Nederlands. We mogen ervan uitgaan dat de vertalers er goed over hebben nagedacht. Dat neemt niet weg dat er een passage is die inhoudelijk verzet kan oproepen. Het 'vergeef ons onze schulden, zoals ook wij onze schuldenaars vergeven' is gewijzigd in 'Vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was.' Waar het eerst gelijktijdig was - wij vragen God te vergeven, zoals wij elkaar vergeven - wordt het nu voorwaardelijk: ons vergeven wordt een voorwaarde voor Gods vergeven. We worden er zo wel nadrukkelijker bij bepaald dat bidden niet vrijblijvend is.
De liturgiewetenschapper Marcel Barnard heeft erop gewezen dat invoering van een nieuwe versie van het Onze Vader per definitie niet makkelijk is. Juist met vaste frasen zoals de doopformule, de instellingswoorden van het Heilig Avondmaal en het Onze Vader is een intensivering van de religieuze ervaring gegeven. Alleen al de hiŽrarchische taal en de formule werken verheffend. Dat kŠn een argument zijn om de verandering niet te snel door te voeren. De bekende formulering werkt als een soort van mantra. Dat het geheel wat archaÔsch aandoet, is minder problematisch dan in bijvoorbeeld een Schriftlezing. Tegelijk moet wel bedacht worden dat op den duur een nieuwe tekst ook deze werking krijgt. Het vergt alleen het nodige uithoudingsvermogen. Na verloop van tijd winnen ook de nieuwe woorden aan zeggingskracht. Is men ooit 'toe' aan een nieuwe vorm?
Een nadeel van de NBV-versie is dat deze in de liturgische praktijk geen oecumenisch karakter draagt. De rooms-katholieke kerk maakt vooralsnog een andere keuze. Het is toch al niet zo makkelijk oecumenische vieringen vorm te geven. Een fundamenteler verschil in het Onze Vader bemoeilijkt het verder.

Plaatselijke argumenten
Daarnaast kunnen er plaatselijk argumenten zijn voor of tegen het NBV-Onze Vader. Wijkgemeenten die worden samengevoegd en een nieuw begin maken bijvoorbeeld, kunnen dat als een uitgelezen moment zien om ook op dit punt een slag te maken. Aan de andere kant kan een kerkgemeenschap in een nieuwbouwwijk met veel nieuwkomers van buiten juist een keuze maken voor het vertrouwde. De NBV-variant kan sterk vervreemdend en drempelverhogend werken, terwijl de kerk in zo'n wijk nu juist dichtbij probeert te komen en een nieuw thuis wil bieden. Vertrouwde woorden zijn dan een vereiste.

De invoering van de NBV-versie van het Onze Vader zal afhangen van de plaatselijke situatie en de weging van de argumenten. Omdat het een kerntekst, zal het nog wel even duren voordat de breedte van de kerken zover is. Dat wordt versterkt door het feit dat de tekst sterk verschilt van eerdere varianten. Hoe zal het er over tien jaar voorstaan en hoe kijken we dan terug op deze overwegingen?

Klaas-Willem de Jong

Het Onze Vader
Klassiek Oecumenisch NBV
Onze Vader die in de hemelen zijt,
uw naam worde geheiligd;
uw Koninkrijk kome;
uw wil geschiede,
gelijk in de hemel alzo ook op de aarde.
Geef ons heden ons dagelijks brood;
en vergeef ons onze schulden,
gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren;
en leid ons niet in verzoeking,
maar verlos ons van de boze.
Want Uwer is het Koninkrijk
en de kracht en de heerlijkheid
in der eeuwigheid. Amen.
Onze Vader, die in de hemel zijt,
uw Naam worde geheiligd.
Uw koninkrijk kome.
Uw wil geschiede
op aarde zoals in de hemel.
Geef ons heden ons dagelijks brood.
En vergeef ons onze schulden
zoals ook wij onze schuldenaars vergeven.
En leid ons niet in verzoeking,
maar verlos ons van de boze.
Want van U is het koninkrijk
en de kracht
en de heerlijkheid
in eeuwigheid. Amen
Onze Vader in de hemel,
laat uw naam geheiligd worden,
laat uw koninkrijk komen
en uw wil gedaan worden op aarde zoals in de hemel.
Geef ons vandaag het brood dat wij nodig hebben.
Vergeef ons onze schulden,
zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was.
En breng ons niet in beproeving,
maar red ons uit de greep van het kwaad.
[Want aan u behoort het koningschap,
de macht en de majesteit tot in eeuwigheid. Amen.]


Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 60 (2012), nr. 3 (20 januari)



http://www.kwdejong.info

© 2012, KWdJ