KERKSLUITING IS GEEN OPLOSSING

*** Een uitdagende kop. Maar staat deze niet buiten de realiteit? Wat moet je, als de financiŽn teruglopen en de kerk op zondag steeds meer lege plaatsen laat zien? Klaas-Willem de Jong verkent een andere invalshoek.

Kerken sluiten. De prognoses worden van tijd tot tijd wat bijgesteld: het gaat minder snel dan gedacht. Maar de tendens is onmiskenbaar. Kerkdeuren sluiten. In het begin zit het in de overgebleven kerk(en) ineens weer lekker vol. Wie gaat tellen, ontdekt dat het totaal meestal toch minder is dan voorheen. 1 + 1 is zelden 2. Bovendien duurt het meestal niet lang. Nieuwe gaten vallen, meestal nog sneller dan voorheen.

Twee tendensen
Ik zie in met name de Protestantse Kerk op dit moment twee tendensen. Aan de ene kant is het die van de schaalvergroting. Wijken worden opgeheven. Eťn kerkenraad moet volstaan. Zelfstandige gemeenten worden samengevoegd. Vaak kan het ook niet anders, omdat het moeilijk is ambtsdragers te vinden. Bestuurlijk neemt de slagkracht meestal toe. De keerzijde is dat de daadwerkelijke betrokkenheid van de gemeente afneemt. Het kerkelijk bestuur is op afstand komen te staan. Heel makkelijk kan de indruk 'ze doen maar' ontstaan en daarmee het gevoel van machteloosheid toenemen. Kerksluitingsprocessen zijn in dit soort situaties ingewikkeld. De neiging is heel snel maar vooral daadkrachtig op te treden. Dat kan ook bijna niet anders bij de veelheid van opvattingen. In ťťn besluit worden soms meer kerkgebouwen gesloten. De andere tendens is die van de schaalverkleining. Op het moment dat ik dit schrijf, is de generale synode in gesprek om plaatselijke initiatieven als pioniersplekken meer ruimte te verschaffen. Dat hebben ze in hun bescheiden omvang en in hun onderlinge grote verschillen hard nodig. De kerk wordt steeds veelkleuriger en veelvormiger. Dat sluit naadloos aan bij ontwikkelingen in de samenleving.

Ik stel vast dat de tendens van de schaalvergroting haaks staat op bepaalde verschuivingen in het burgerlijk bestuur. De landelijke overheid legt bijvoorbeeld een belangrijk deel van de verantwoordelijkheid voor de zorg neer bij de gemeenten. Bij hoe dat gaat zijn tal van kritische kanttekeningen te plaatsen. Maar de lijn is duidelijk: leg de verantwoordelijkheid zo laag mogelijk in de organisatie. Dat zien we ook in de thuiszorg terug: min of meer zelfsturende teams van een beperkte omvang hebben de toekomst.

FinanciŽn
Er speelt meer. De bestuurlijke aanleiding voor kerksluiting is vaak gelegen in de financiŽn. Dat raakt echter slechts in beperkte mate het (verantwoordelijkheids)gevoel van de gemeenteleden. Een belangrijke groep ontbreekt het aan financieel inzicht. Sommigen wuiven het probleem weg. Anderen verlamt het. Enzovoort. We kunnen dat een slechte zaak vinden, het is een feit. Ik vind het persoonlijk niet zo vreemd. Wat moet je als individueel gemeentelid met een tekort van ? 50.000 per jaar? Dat gaat het persoonlijk vermogen in meer dan een opzicht al gauw te boven. Ik zou ervoor willen pleiten de verantwoordelijkheid voor de financiŽn veel lager in de organisatie te leggen. Wijken kunnen uitgaven zelf afstemmen op inkomsten. Waar kies je voor: meer kerkgebouw, minder predikant, of juist een extra bijdrage voor evenementachtige activiteiten waarmee je jezelf in de wijk op de kaart zet? Inzet van vrijwilligers op allerlei terreinen is in het ene geval een optie, elders door de leeftijdsopbouw uitgesloten. Sommige wijken hebben wellicht tijdelijk of structureel een extra financiŽle impuls nodig. De kerk weet als lichaam van Christus dat solidariteit een prijs heeft. Dat wordt wel hoger in de organisatie geregeld. Deze benadering biedt wijken ook de ruimte om op eigen initiatief (!) de samenwerking met andere wijken te zoeken. Nadeel is wel dat in complexere situaties het geheel uit het oog verloren wordt en er in bepaalde delen van de stad geen kerkelijke presentie meer aanwezig is. De vraag is of zo'n totaalbenadering nog wel werkt voor een marginale kerk. Moeten we niet veel meer kijken naar de kwaliteit van elke gemeenschap op zich, hoe ze geografisch ook verdeeld zijn?!

Perspectief
Belangrijker is dat het bij kerksluiting vanwege het vaak sterke financiŽle accent aan echt perspectief ontbreekt. Waar doen we het voor, wat levert het op? Vaak is dat perspectief er op zich trouwens wel, maar het leeft niet bij de gemeente. Het staat in rapporten van beleidscommissies en kerkenraden, het is niet in de harten geschreven. Dat kan bestuursorganen soms tot wanhoop brengen: het interesseert 'ze' niet. In de gemeenteopbouw bestaat het onderscheid tussen 'de georganiseerde reis' en 'de gezamenlijke trektocht'. Het laatste heeft doorgaans de voorkeur, omdat de keuzemogelijkheden voor de deelnemers een breder draagvlak tot gevolg hebben. De keerzijde is wel dat het veel tijd kost. Je hebt een gids nodig die de wegen kent, maar je moet met elkaar bepalen welke weg je kiest. Het vergt nogal wat van de deelnemers, ook in uithoudingsvermogen. Het is daarom zaak hier vroegtijdig mee te beginnen. De huisvesting van de gemeente is uiteindelijk slechts een onderdeel van het totaalperspectief, een middel. Als het accent bijvoorbeeld ligt op 'laagdrempelig', dan zal de vraag moeten zijn of daar wel een monumentaal kerkgebouw bij past. Dat is best weerbarstig, omdat aan dat monumentale gebouw allerlei emoties vast zitten. Toch is de kans groot dat de keuze om een gebouw af te stoten makkelijker wordt meegemaakt als ze voortkomt uit de breed gedragen positieve keuze om het gemeenteleven op een andere manier aan te pakken.

Wie vanuit deze gedachten nog eens kijkt naar wat ik over de aanpak van de financiŽn schreef, ontdekt dat ze in elkaars verlengde liggen. Ik zou graag af willen van al te grote kerksluitingsprogramma's. Die roepen zonder meer veel negatieve energie op. Zonder meer: het kan wel, als ze maar het product zijn van een gezamenlijke trektocht, waarin een nieuw kerkelijk en gelovig perspectief wordt neergezet.

Uit het voorgaande zal duidelijk zijn dat kerksluiting in zichzelf geen oplossing is, al wordt het soms wel zo gepresenteerd: 'zo kunnen we weer een flink aantal jaren vooruit'. Kerksluiting is hooguit onderdeel van een oplossing: een levend geloof in een kerk die de samenleving iets te bieden heeft.

Klaas-Willem de Jong


Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 62 (2014), nr. 19 (9 mei)



http://www.kwdejong.nl

© 2014, KWdJ