Troubleshooter in domineesland

Profiel van de interimpredikant

*** De Protestantse Kerk speelt in op de 'markt' van de kerk. Zo zijn er voor krimpende gemeenten met beperkte financiŽn de beginnende predikanten van de Mobiliteitspool. Voor gemeentes die zich al dan niet gedwongen heroriŽnteren is er de interimpredikant. Een portret.

Wie kent de verhalen niet. Een predikant heeft vele jaren in een gemeente gestaan. Hij (of zij!) heeft het op zich uitstekend gedaan. Maar toch laat hij bij zijn vertrek de gemeente verweesd achter. De voorganger heeft altijd zo goed voor ze gezorgd dat ze niet meer goed weten hoe ze dat zelf kunnen doen. Het plaatje ziet er niet wezenlijk anders uit, als een predikant juist met veel problemen vertrokken is. Dan kan het weer oppakken van de draad de spankracht van de gemeente gemakkelijk overvragen. Maar ook als er een of meer goed functionerende predikanten aanwezig zijn, kan ambtelijke ondersteuning van buiten zinvol zijn. Denk aan de veelal emotionele trajecten als er kerken gesloten moeten worden of een grondige reorganisatie van de kerkelijke structuur noodzakelijk is. In al dit soort situaties kan de inzet van een zogenaamde interimpredikant de aangewezen weg zijn.

Tijdelijk
Natuurlijk, de Protestantse Kerk kent ook andere mogelijkheden. Voor de gemeente die vacant is en geen eigen predikant heeft, is de consulent beschikbaar. Maar het is de vraag of die de tijd en de expertise in huis heeft om problematische situaties te begeleiden. Verder is er de gemeenteadviseur die ondersteuning kan bieden en dat in veel gevallen ook doet. De interimpredikant heeft dan weer net even andere vaardigheden in huis. Soms 'doet' het al veel dat hij in het ambt staat, ook al zal hij zich daar niet op laten voorstaan. De meer- of anderswaarde kan ook liggen in bijvoorbeeld het feit dat hij pastorale vaardigheden in huis heeft en kan voorgaan in kerkdiensten. Waarom dan niet direct een nieuwe predikant beroepen? Omdat tijdelijkheid een waarde in zich is. In veel interimsituaties dreigt de gemeente zichzelf kwijt te zijn of kwijt te raken. Waar een gemeentepredikant in belangrijke mate een gemeente leidt, zal bij de interim het accent liggen op het begeleiden. De interim staat de gemeente bij tot zichzelf en daarmee tot haar roeping te komen. Hij hoeft niet te letten op zijn eigen positie als zodanig, of dat de gekozen oplossing bij hem past. Hij gaat immers binnen afzienbare tijd weer.

Praktijk
Hoe gaat dat in de praktijk in zijn werk? Velen noemen zich interimpredikant of laten zich zo noemen. Ten onrechte. Er is slechts een beperkte groep van zo'n vijftig predikanten die ooit de opleiding tot dit specialisme heeft gevolgd. Het aantal dat ook daadwerkelijk praktiseert is beduidend kleiner. Hun namen zijn bekend bij In Between, netwerk van interimpastores en bij het Team Mobiliteit van de landelijke kerk.

Van A tot Z
De interim doet nadrukkelijk meer dan op de winkel passen. Het begint nadat contact gelegd is met een eerste ontmoeting tussen een afvaardiging van de oprachtgever, meestal een kerkenraad, en de interim. Het moet natuurlijk wel 'klikken'. Op contact volgt contract. Dat is meer dan een zakelijke overeenkomst, hoewel ook dat. Het is van belang dat vraagstelling(en), doelen en de daarmee samenhangende verwachtingen over en weer zo scherp mogelijk worden geformuleerd. De praktijk wijst overigens uit dat onder de aanvankelijke vraag vaak andere vragen liggen. Zo lijkt het bijvoorbeeld te gaan om de sluiting van een kerkgebouw, maar al gauw blijkt het te moeten gaan over de onderlinge omgang van verschillende stromingen in de gemeente. Dat kan betekenen dat het contract moet worden opengebroken, het goedgekeurde plan van aanpak herzien. Het takenpakket van de interim kan sterk uiteenlopen. In het ene geval doet hij alles wat een gemeentepredikant doet. Vooral in 'rouwsituaties' of een stevige crisis ligt dat voor de hand. In een ander geval beperkt hij zich tot het begeleiden van een proces om tot een beleidsplan te komen.

De belangrijkste taak van de interim is te luisteren en te observeren. Ook in tweede, derde en mogelijk zelfs meer instanties is luisteren en observeren het devies. Hij zet zaken op een rijtje en vraagt vervolgens de gemeente: en wat nu? Anders dan in het bedrijfsleven heeft een kerkelijke interim nauwelijks bevoegdheden. Hij zet in gang, begeleidt. De gemeente moet in principe zelf de benodigde stappen zetten. Uiteraard houdt hij daarbij in de gaten dat zo mogelijk de hele gemeente meedoet en niet alleen een groep enthousiastelingen.

Cruciaal in het proces is het onderlinge gesprek. Op een of andere manier is in veel gevallen waar een interimpredikant optreedt de communicatie verstoord. Dat spreekt vanzelf in crisissituaties. Maar ook het omgekeerde kan gelden. Zaken zijn goed geregeld, gaan ook daarom zo hun gangetje, maar het inhoudelijk gesprek is gestokt. Bij rouw om wat of wie niet meer is moet soms naar woorden en rituelen gezocht worden om het verleden te verwerken. Soms moet bewust de confrontatie worden gezocht.

Gaandeweg werkt de interim vervolgens aan 'normalisering', implementatie van wat bereikt is. Zo moet een beleidsplan zijn plek krijgen in de organisatie. Of een start gemaakt met een nieuwe structuur. Bereikte verzoening moet worden gemarkeerd. De gemeente moet ook echt verder kunnen.

Aan het slot van het proces is er dan de welbekende evaluatie en een vorm van afscheid. Het zal niet zo zijn dat de interim altijd (volledig) slaagt. Het zal de gemeente doorgaans helpen ook dat maar gewoon te benoemen. Het afscheid is anders dan bij een gemeentepredikant die zich voor vele jaren aan en met een gemeente verbonden heeft. Het zal bij de interimpredikant wel openlijk en expliciet moeten, maar vooral gericht op het behaalde resultaat.

Meer nog dan 'gewone' gemeentepredikanten is de interim een voorbijganger. Hij functioneert in een tussentijd en is als zodanig een waardevolle specialist met daarbij horende vaardigheden.

Klaas-Willem de Jong

Dit artikel is in licht bewerkte vorm gepubliceerd in Christelijk Weekblad 63 (2015), nr. 18 (4 september)



http://www.kwdejong.nl

© 2015, KWdJ