Tot een volkomen verzoening …

Kanttekeningen bij het zogenaamde Londens aanhangsel (1)

Geloven gaat verder Gepubliceerd in: Confessioneel 123 (2011), nr. 9 (28 april)

Er zijn van die liturgische zinnetjes die we bijna gedachteloos horen of uitspreken. Het ‘Onze hulp’ aan het begin van de dienst is daar een voorbeeld van. Wie omgekeerd de woorden ‘De genade van onze Heer Jezus Christus’ hoort, zeker met een bepaalde toon en dictie uitgesproken, weet dat het om de zegen gaat. Er is niets mis met zulke overbekende woorden. Maar van tijd tot tijd is het nodig even stil te staan, de zinnen te ontleden, de woorden te spellen, de liturgische formule te herwaarderen. Dit keer houd ik even halt bij het zogenaamde Londens aanhangsel bij de uitdelingswoorden van het Heilig Avondmaal. Ik beperkt me tot het zogenaamde broodwoord. Veelal begint het met ‘Het brood, dat wij breken, is de gemeenschap met het lichaam van Christus.’ Dat is een Schriftcitaat: 1 Korinte 10: 16. Op dit Schriftwoord volgt dan: ‘Neemt, eet, gedenkt en gelooft, dat het lichaam van onze Here Jezus Christus gebroken is tot een volkomen verzoening van al onze zonden.’ Wie de tekst meeleest in het Hervormde Dienstboek in ontwerp uit 1955, ziet dat de tekst van het aanhangsel cursief is. Dat betekent dat deze tekst facultatief is: de voorganger kan ervoor kiezen die weg te laten. In het nieuwe Dienstboek (1998) is gekozen voor vierkante haken. De bedoeling is dezelfde. Toch zullen deze woorden in de confessionele praktijk veelal wel gebruikt worden. Ik krijg zelfs wel eens de indruk dat ze als sjibbolet van orthodoxie zijn gaan fungeren. Dat is niet zo vreemd. In de woorden van het Londens aanhangsel komen we een belangrijke kern, zo niet dé kern van het christelijk belijden tegen.

Andere functie
Toch is de functie van het Londens aanhangsel in het verleden een andere geweest. Dezelfde woorden krijgen in verschillende tijden steeds een eigen betekenis. Denk in dit verband ook aan de viering van het Heilig Avondmaal op Goede Vrijdag. In het midden van de 19e eeuw was dit typerend het vrijzinnige deel van de Hervormde Kerk. Confessionelen vierden het Avondmaal per traditie op Pasen. Tegenwoordig, anderhalve eeuw later, heeft de orthodoxie de ‘nieuwe’ gewoonte overgenomen, maar er een andere inhoud aan gegeven dan bij de invoering in 1853.

Transsubstantiatie
Voor de achtergrond van het Londens aanhangsel in onze liturgie moeten we naar de tijd van de Reformatie in de Nederlanden. De eerste predikanten waren vaak nog als priester opgeleid en hun loopbaan in de Rooms-Katholieke Kerk begonnen. Er waren verschillen in de leer, ook ten aanzien van het Avondmaal. De eerste belijdenisgeschriften – Nederlandse Geloofsbelijdenis en Heidelbergse Catechismus – en de eerste synodes brachten eenheid. Bekend is Hubert Duifhuis, pastoor van de Utrechtse Jacobikerk. Hij bleef in feite de mis opdragen. Hij gebruikte bij de uitdeling bewust de woorden van Jezus: ‘dit is Mijn lichaam’ en ‘deze beker is het nieuwe verbond in Mijn bloed’. Hij huldigde de Roomse opvatting dat brood en wijn in lichaam en bloed van Christus veranderden, de zgn. transsubstantiatieleer. Tegen deze achtergrond moet ook het gebruik van het Londens aanhangsel worden gezien. In 1571 liet de synode van Emden nog in het midden of bij de uitdeling de woorden van Paulus of die van de Heer gebruikt moesten worden. In 1574 koos de Provinciale Synode van Dordrecht echter exclusief voor Paulus’ bewoordingen, aangevuld met het Londens aanhangsel. De Nationale Synode van 1574 in dezelfde plaats bevestigde dit besluit, net als die van 1581 in Middelburg. Op deze wijze wilden de achtereenvolgende synoden duidelijk maken dat zij de transsubstantiatieleer apert afwezen. Het gebruik van Paulus’ woorden alleen was daarvoor onvoldoende. Het Londens aanhangsel moest dat nog eens onderstrepen. De viering van het Avondmaal draagt een verkondigend karakter. Niet het offer van Christus dat in de mis gerepresenteerd wordt, werkt verzoenend, maar uitsluitend en alleen het offer van Christus aan het kruis.

Herwaardering
Het vreemde is dat we vervolgens het spoor van het Londens aanhangsel snel bijster raken. De synode van Dordrecht 1618-19 rept er niet over. De uitgaven van de liturgische formulieren vermelden het aanhangsel niet. Toch schijnt het zeker in de 17e eeuw nog breed bekend en benut te zijn geweest. In het midden van de 19e eeuw duikt het Londens aanhangsel ineens weer op. Toeval? Vermoedelijk niet. Het zal een rol hebben gespeeld in de opkomende richtingenstrijd. De woorden van Paulus laten aan de avondmaalsganger veel ruimte. Het kan blijven bij gemeenschap met Christus en met elkaar. Nu moeten we daar niet al geringschattend over doen. Echte verbondenheid is kostbaar en laat een diepe indruk na. De woorden van het aanhangsel zijn veel pregnanter. Zij laten een heel andere dimensie van het Avondmaal zien, zij funderen als het ware de verbondenheid: de vergeving van zonden door het offer van de Here Jezus. Het lijkt me daarom bepaald niet verkeerd om het Londens aanhangsel ook nu te gebruiken. Deze formule geeft juist de diepe zin van het Avondmaal weer.
Vanwege de wisselende vermelding in uitgaven van de liturgische formulieren, heeft de Hervormde Kerk – en in navolging van haar de Protestantse Kerk – ervoor gekozen het Londens aanhangsel facultatief te verklaren. De Gereformeerde Kerken daarentegen kenden het als vast onderdeel bij de uitdeling van brood en wijn. Dat heeft echter niet eens zozeer te maken met de inhoud. Zij gebruikten vanaf 1897 een tekstuitgave die de pretentie had door de synode van Dordrecht 1618-19 geijkt te zijn. Dat was een in Middelburg verschenen uitgave uit 1611 met een aantal wijzigingen. Hervormde en Gereformeerde auteurs hebben ruim honderd jaar geleden fel strijd gevoerd of deze pretentie juist was. Formeel wel, praktisch niet. Onze voorouders uit het begin van de 17e eeuw hechtten namelijk niet dezelfde waarde aan een officiële tekst als wij nu.

De geïnteresseerde lezer vraagt zich nu mogelijk af: ik weet nu nog steeds niet waarom het Londens aanhangsel heet. Terecht. De volgende keer hoop ik daarop in te gaan onder de titel ‘Gebroken of gegeven’.

Dr.mr. Klaas-Willem de Jong


http://www.kwdejong.info

© 2011, KWdJ