Joop van den Broek - Ambachtsschool

Ga naar de inhoud

Joop van den Broek

Voorlopers > Huishoud- en Industrieschool > Glasappliquéramen
Joop van den Broek
Monumentaal kunstenaar
1928 - 1979


Joop bij de montage van het glasreliëf bij het Pascal-Lyceum op het Overtoomscheveld in Amsterdam in 1968 (fotograaf: Frans Hemelrijk) Bron foto's: Norbert van den Broek/ Beeldbank stadsachief A'dam

Johannes Petrus (“Joop”) van den Broek werd op 12 april 1928 in Amsterdam geboren en overleed aldaar op 16 augustus 1979. Joop volgde zijn opleiding aan het Instituut voor Kunstnijverheidonderwijs en de Academie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam van 1944 -1949. Hij was daar een leerling van Willem van den Berg. Joop was werkzaam als schilder en glazenier. Als glazenier maakte hij ondermeer glaswanden en monumentale kunsten zoals op de gevel van het Tomadohuis in Dordrecht en was hij onder andere werkzaam als glasschilder en ontwerper van 1951-1970 bij het bekende Amsterdamse glazeniersbedrijf Van Tetterode.
Hij was tevens oprichter van het glasatelier '70 in Amsterdam. Als schilder werd hij door de Cobra schilders zoals Karel Appel beïnvloed.
Joop was tevens gastdocent bij de Rietveld Academie in Amsterdam.
In 1951 won hij  de Willink van Collenprijs en in 1964 de Prix de la Critique. Hij staat ook vermeld in de Jacobs (1993) en de Scheen (1969-70), twee toonaangevende naslagwerken over moderne en hedendaagse schilders, merendeels werkend in de 20ste eeuw.

Vml. Tomado-hoofdkantoor te Dordrecht  ± 1960
Hilton hotel  te Rotterdam gebouwd in 1963                                                          Detail

Joop van den Broek exposeerde o.a. in 1948 met de tentoonstelling Amsterdamse Schilders van Nu en in 1956 met Glaswerk in het Amsterdamse Stedelijk Museum. Van den Broek kreeg zijn grootste bekendheid vooral door het glasplastiek aan de gevel van het Dordrechtse Tomadokantoor en door zijn scheidingswand voor het Rotterdamse Hiltonhotel. Deze wand heeft een strakke stijl en bestaat uit vierkante glasblokken.


Als glazenier hield Joop van grote werken. Na 1945 zocht hij naar nieuwe mogelijkheden voor de toepassing van decoratief glas in de architectuur. Van Tetterode experimenteerde met een nieuwe techniek: het lijmen van glas (glasappliqué). Dat gebeurde met een primer, die de lagen goed aan elkaar hechtte. Van Tetterode werkte hiervoor samen met Pilkingron`s  Glasworks in St.Helens Engeland. Het lijmen van het glas met een primer was begin jaren vijftig van de vorige eeuw door Floris van Tetterode van Glasindustrie van Tetterode Amsterdam in samenwerking met dit Engelse bedrijf ontwikkeld. Joop werkte tijdens zijn eigen ontwikkeling van dit procédé samen met dit bedrijf. Hij borduurde voort op het procedé en ging ongeveer eind jaren vijftig over op perspexlijm en acrylaatlijm, die op de lange duur minder succesvol bleek te zijn, omdat de lijm verweerde.

Bij een raam van Aart Roos, uitgevoerd in 1961 door Joop van den Broek, dat zich tot 2003 bevond in de Dr. O. Noordmansschool in Geuzenveld  te Amsterdam, hadden er al zeker 15 glasstukjes losgelaten doordat de lijm verdroogd was. Het zesdelige raam met een expressionistische voorstelling, ‘vissen’ genaamd, met diverse tinten rode, blauwe en groene glasscherven een wervelende voorstelling, was gemaakt voor het schooltrappenhuis, maar staat nu opgeslagen in een stadsdeeldepot.  
Joop van den Broek ontwikkelde de techniek van de glasappliqué verder, nadat hij in 1951 bij Van Tetterode begon. Lagen glas van verschillende dikte en grootte lijmde hij aan elkaar, waardoor een reliëf ontstond. Een speciaal effect ontstond wanneer met hamer en beitel het glas werd bewerkt. Van Tetterode was toen het enige bedrijf dat glas op glas kon lijmen. Lex Horn ontwierp het eerste appliquéraam, dat in 1956 in de stationshal van Eindhoven werd geplaatst. Andere kunstenaars die graag bij Van Tetterode over de vloer kwamen waren: Karel Appel, Gerrit Benner, Berend Hendriks, Harry op de Laak, Jef, Diederen en Ger Lataster.

Terwijl traditioneel bij glas-in-lood formaatrestricties van 1/2 m2 aangehouden moesten worden en glas-in-betonpanelen niet groter dan 2/3 m2 konden zijn, is de appliquétechniek vrij in de formaatkeuze. Voor zover bekend meet het grootste glasappliquéraam meer dan dertig meter en is ook gemaakt door Joop van den Broek in het voormalige NVV- vakbondshoofdkantoor aan Plein 40-45 te Amsterdam. Dit Phoenix getitelde raam (zie foto hiernaast) is van gekapt glas en oogt als een vuurwerk. De warme gloed, die ontstaat door de dikke kleurenlagen op het transparante raam, overheerst de hele binnenruimte.
Joop was niet alleen een zeer inventieve glasambachtsman en kunstenaar, maar hij ontwierp meestal zelf ook non-figuratieve ramen. Van de architect Adolf Eibink (1893-1975) kreeg hij in 1956 zijn eerste opdracht als kunstenaar. In tegenstelling tot zijn eerder sjabloonachtige rustige ramen in vlakglas, combineerde hij grove glasbrokken van verschillende grootte en dikte met elkaar om een glasreliëf te verkrijgen. Hij hakte er op los tot schrik van de ‘oude rotten in het vak’. In zijn experimenten, die hij ‘Actionkunst’ noemde, had het glas veel luchtbellen, barsten en een groffe structuur, met composities in grote bewegingen of gebaren die doen denken aan de latere, pasteuze expressionistische schilderijen van Karel Appel.

In 1962 opende Van Tetterode een nieuwe expositieruimte met een tentoonstelling Monumentale Toepassingen in de Architectuur. Kunstenaars kregen een eigen atelier toegewezen wanneer een kunstwerk voor hun in uitvoering was.
De kunstafdeling breidde steeds verder uit. ``Het vooruitstrevende beleid en de durf van Van Tetterode, samen met de dynamische aanpak van artistiek leider Van den Broek, haalden het bedrijf uit de sfeer van de sierende interieurkunst en brachten het naar het plan van de monumentale kunst`, schreef E. Niemeijer in 1985 in zijn scriptie kunstgeschiedenis voor de universiteit van Leiden.
Door het plotselinge overlijden van Joop in augustus 1979 raakte Nederland één van zijn grootste glazeniers kwijt. Gelukkig houdt veel van zijn werk de herinnering aan hem nog levend. Culemborg, en Lek en Linge in het bijzonder, mag zich verheugen werk van hem te bezitten.

Klik hier voor een film over het werk van Joop (gemaakt door H. van Wassenaar en F. Hemelrijks in 1971)
De speurtocht van Van de Velde naar de ontwerper van de drie glasappliqué ramen van de vml. Huishoudschool in Culemborg staat niet alleen.

In 2003 hoorde beeldend kunstenaar Jan Vluggen  uit Abcoude dat het voormalig Gereformeerd Centrum aan de Baarslagstraat, gesloopt zou worden. In de westkant van dit gebouw was in 1965  een bijzonder glasraam aangebracht, dat toentertijd door de Gereformeerde Jongemannen Vereniging aan de kerk was aangeboden.
De, in 2009 overleden, Abcouder kunstenaar voelde zich verantwoordelijk voor het behoud van de kunst in Abcoude. Zo’n kunstwerk mocht niet verloren gaan. Samen met toenmalig wethouder Eelco Doorn onderzocht hij de staat waarin het kunstwerk verkeerde. Zij ontdekten dat het raam met een gewicht van 400 kg tekenen van craquelé vertoonde. De glasapplicatie moest gerestaureerd worden. Ondanks navraag van Vluggen en Doorn in Abcoude was de naam van de kunstenaar nog niet opgespoord. Jan Vluggen, die ook glas-in-lood-objecten maakte, nam contact op met van Tetterode Glasobjecten in Amsterdam. Pas toen hij in gesprek kwam met werknemers bij van Tetterode, werd duidelijk dat het glasraam door de zeer bekende glaskunstenaar Joop van den Broek was ontworpen en vervaardigd. Na restauratie bij van Tetterode werd het glasraam tot grote verontwaardiging van Jan Vluggen opgeslagen op de gemeentewerf. ‘Niemand kan het nu zien,’ zei hij kwaad, ‘zo’n kunstwerk moet toch van het hele dorp zijn.’ De onzekerheid over een vaste plaats voor het glaskunstwerk hield Jan Vluggen tot aan zijn dood bezig.
Op 4 april 2010 werd in de Dorpskerk van Abcoude na de Paasdienst, het  raam door de Gemeente weer overgedragen aan de Kerk. Het kunstwerk hangt nu prachtig voor de ramen van de kerk en dat geeft bij zonlicht een prachtig kleurenspel. Het kunstwerk heeft weer een centrale rol binnen Abcoude.      



















Bovenstaande glasappliqué ramen van Joop van den Broek kregen in de herfstvakantie van 2012 een definitieve plaats hoog aan de muur van de aula van de VMBO-locatie van Lek en Linge, aan de Ina Boudier-Bakkerstraat. Honderden leerlingen zullen elke schooldag weer geconfronteerd worden met kleurschakeringen die hun weerga niet kennen. Ze zullen er vast oog voor hebben!

De glasappliquéramen staan dan wel op naam van Joop van den Broek, maar in januari 2013 nam de eigenlijke ontwerper Hanna Knol, contact op met de webmaster en vertelde haar verhaal.

Terug naar de inhoud