Boeddhisme De eerste toespraak van de Boeddha geeft een samenvatting van de boeddhistische leer. Hier volgt het begin van deze toespraak :

Het in beweging zetten van het wiel der waarheid Aldus heb ik gehoord. Eens leefde de Boeddha in het Hertenpark bij Isipatana (de verblijfplaats der zieners), vlak bij Varanasi. Daar wendde hij zich tot de groep van vijf bedelmonnikken : Monnikken, twee extremen moeten door iemand die het gezinsleven achter zich gelaten heeft, niet beoefend worden. Welke zijn dat ? *  De overgave aan het zwelgen in zintuigelijke genoegens, de lage, gebruikelijke weg van de gewone mensen, die onwaardig is en niets oplevert, en *  de overgave aan zelf-kastijding, die pijnlijk en onwaardig is en niets oplevert. Door deze twee te vermijden heeft de Tathagata de middenweg verwezenlijkt; deze geeft inzicht, geeft kennis, en leidt naar kalmte, naar begrip, naar verlichting, naar nirwana. En wat is die middenweg ...? Eenvoudigweg het edele achtvoudige pad, namelijk: *  juist inzicht, *  juist denken, *  juist spreken, *  juist handelen, *  juiste vorm van levensonderhoud, *  juiste inspanning, *  juiste oplettendheid, *  juiste meditatieve concentratie. Dit is de middenweg die door de Tathagata verwezenlijkt is en die inzicht geeft, kennis en die leidt naar kalmte, naar begrip, naar verlichting, naar nirwana. De edele waarheid van het lijden (dukkha) is deze : Geboorte is lijden, ouderdom is lijden, dood is lijden, zorgen en geweeklaag, pijn, smart en wanhoop zijn lijden; de verbinding met wat onaangenaam is, is lijden; scheiding van wat aangenaam is, is lijden; niet krijgen wat je begeert is lijden. - in het kort : de vijf skandha's zijn lijden. De edele waarheid van de oorsprong van het lijden is deze : Het is deze dorst (begeerte) die opnieuw-bestaan en opnieuw-worden voortbrengt, verbonden met hartstochtelijke begeerte. Het vindt steeds nieuwe verrukkingen, nu eens hier, dan daar, namelijk : dorst naar zintuigelijke genoegens, dorst naar bestaan en worden, dorst naar niet-bestaan (zelf-vernietiging). De edele waarheid van de beëindiging van het lijden is deze : het is de volledige beëindiging van diezelfde dorst (begeerte), het opgeven ervan, het afstand doen ervan, zich ervan bevrijden, zich onthechten. De edele waarheid van het pad dat leidt naar de beëindiging van het lijden is deze: Het is heel simpel het achtvoudige pad, namelijk juist inzicht, juist denken, juist spreken, juist handelen, juiste vorm van levensonderhoud, juiste inspanning, juiste oplettendheid, juiste meditatieve concentratie. "Dit is de edele waarheid van het lijden", dat was het inzicht, de kennis, de wijsheid, de wetenschap, het licht dat in mij ontstond met betrekking tot de dingen die nooit eerder gehoord waren.

Ter verduidelijking volgt een verklaring van de vreemde termen uit dit citaat :

• Juist spreken
  Juist spreken betekent het zich onthouden van het vertellen van leugens, van roddel, laster, gepraat dat vijandigheid, onenigheid en disharmonie teweegbrengt, van hardvochtige, onbeleefde, kwaadaardige en beledigende taal, en van ijdel, zinloos en dwaas gebabbel. Men moet niet zorgeloos spreken, maar op het juiste moment en de juiste plaats.
• Juist handelen
  Juist handelen betekent dat wij ons moeten onthouden van het vernietigen van leven, van stelen, van oneerlijkheid, onwettige seksuele relaties, en dat wij anderen eveneens moeten helpen een vreedzaam en eerbaar leven te leiden.
• Juist levensonderhoud
  Juist handelen betekent dat men zijn brood moet verdienen door een beroep dat anderen geen schade toebrengt, zoals de wapenhandel, het verhandelen van verdovende middelen het doden van dieren, bedrog, enz.

Drie onderdelen van het edele achtvoudige pad betreffen geestelijke discipline :

• Juiste inspanning
  Juiste inspanning is de energieke wil om (1) te vermijden dat kwade en ongezonde of onheilzame bewustzijnsstaten ontstaan, en (2) ingeval deze ontstaan zijn, ze op te heffen, en om (3) goede en heilzame bewustzijnsstaten te creëren of (4) verder te ontwikkelen en vervolmaken.
• Juiste oplettendheid
  Juiste oplettendheid betekent oplettend gewaarzijn (d.w.z. met aandacht volgen) van (1) de handelingen van het lichaam, (2) gewaarwordingen en gevoelens, (3) activiteiten van de geest en (4) ideeën, gedachten, begrippen en dingen.
• Juiste meditatieve concentratie
  Door middel van een juiste meditatieve concentratie kan men zich van onjuiste inzichten en illusies bevrijden, wat leidt tot een kalm en helder gewaarzijn.

• Juist denken
  Juist denken verwijst naar gedachten van onzelfzuchtige opoffering en ongehechtheid, gedachten van liefde en gedachten van geweldloosheid.
• Juist inzicht
  Het boeddhisme onderscheidt twee soorten van begrijpen. (1) Wat we gewoonlijk begrijpen noemen, is onze gewone kennis. Het bestaat uit verzamelde herinneringen en een intellectueel begrijpen van iets in overeenstemming met bepaalde gegevens. (2) Daarnaast kent het boeddhisme een begrijpen dat dieper gaat, een begrijpen dat wil doordringen tot de essentie, dat de werkelijke aard wil zien, zonder naam of etiket.
  Juist inzicht heeft betrekking op het begrijpen van de dingen zoals ze werkelijk zijn. Dit doordringen is alleen mogelijk wanneer de geest vrij is van onzuiverheden en door meditatie volledig ontwikkeld is. Omdat het boeddhisme ervan uitgaat dat de vier edele waardheden uitleggen hoe de dingen werkelijk zijn, komt het juiste inzicht in wezen neer op het begrijpen van de vier edele waarheden.

... Hoe neemt een monnik de werking van zijn lichaam waar ? Hierbij gaat een monnik, nadat hij naar het bos is gegaan, bij de voet van een boom zitten of op een andere open plek, met zijn benen gekruist, terwijl hij zijn rug recht houdt en zijn geest alert. Altijd oplettend ademt hij in en altijd oplettend ademt hij uit. Terwijl hij diep inademt weet hij "ik adem diep in", terwijl hij diep uitademt weet hij "ik adem diep uit". Terwijl hij kort inademt weet hij "ik adem kort in", terwijl hij kort uitademt weet hij "ik adem kort uit". ... En verder weet een monnik wanneer hij gaat, "ik ga". Hij weet wanneer hij staat "ik sta". Hij weet wanneer hij ligt "ik lig". Of hij weet precies de positie van zijn lichaam. Zo leeft hij, de activiteiten van het lichaam, innerlijk of uiterlijk, waarnemend ... En monnikken, hoe leeft een monnik terwijl hij zijn gevoelens waarneemt ? Een monnik weet wanneer hij een aangenaam gevoel ervaart : "Ik ervaar een aangenaam gevoel". Wanneer hij een pijnlijk gevoel ervaart, weet hij : "Ik ervaar een pijnlijk gevoel". Wanneer hij een noch aangenaam noch pijnlijk gevoel ervaart, weet hij "Ik ervaar een noch aangenaam noch pijnlijk gevoel". ... Hij leeft terwijl hij de factoren van ontstaan van zijn gevoelens waarneemt, of de factoren van voorbijgaan van zijn gevoelens. Of zijn oplettendheid strekt zich precies zover uit dat hij weet en gewaar is, dat gevoel bestaat. En hij leeft onthecht en grijpt zich nergens in de wereld aan vast. ... En monnikken, hoe leeft een monnik terwijl hij zijn geest waarneemt ? Hierbij kent de monnik de geest met begeerte als een geest met begeerte; de geest zonder begeerte als geest zonder begeerte; de geest vervuld van haat, als vervuld van haat; de geest zonder haat, als zonder haat; de geest vol onwetendheid, als vol onwetendheid; de geest zonder onwetendheid, als zonder onwetendheid; de bekrompen geest, als bekrompen geest; de afgeleide geest, als afgeleide geest; de ontwikkelde geest, als ontwikkelde geest; de onontwikkelde geest, als onontwikkelde geest; ...

Bepaalde heilige brahmaanse mannen komen naar Kesaputta om te onderwijzen. Ze spotten met wat anderen ons leerden. Die anderen komen op hun beurt weer hetzelfde doen. Als gevolg zijn we vol twijfel wanneer we naar heilige mannen en priesters luisteren. We twijfelen eraan wie nu eigenlijk de waarheid spreekt en wie ons wat probeert wijs te maken.

De Boeddha antwoordt :

Ja, Kalama's, het is goed te begrijpen dat jullie twijfelen en het niet meer weten. Maar laat je niet misleiden door verslagen en geruchten, of wat beweerd wordt op gezag van jullie traditionele leerstellingen. Geloof degenen niet die vaardig zijn in het aanhalen van gedeelten uit de heilige schrifturen en evenmin de gevolgtrekkingen die ze daaruit maken. Laat je niet beetnemen door hun beschouwingen van de theorie of het blinde vertrouwen en respect dat je hebt voor een heilige man of priester. Pas als je voor jezelf weet dat het waar is, moet je iets geloven. Als je weet dat het goede leerstellingen zijn, die geen kwaad veroorzaken en die door wijze mensen onderschreven zijn en die positieve resultaten en geluk opleveren, dan pas, Kalama's, kun je ze aanvaarden en je er aan houden.

Joseph M. Kitagawa schrijft :

Boeddha maakte geen aanspraak op goddelijkheid. Evenmin stelde hij vertrouwen in de hulp van enige god; hierom is het boeddhisme atheïstisch genoemd. Het verwerpt echter niet zozeer het theïsme, maar het staat onverschillig ten opzichte van de traditionele goden, als middelen om verlossing te bewerkstelligen. Een boeddhist kan tot de goden van zijn land bidden ...

(uit : Grote godsdiensten, National Geographic Society/De Haan)

De Tibetaanse lama Tarthang Tulku schrijft :

"In de boeddhistische visie worden ... positieve krachten gekarakteriseerd als goden : elke godheid belichaamt een leer, een kwaliteit van ervaren die onverbrekelijk verbonden is met verlichting. De goden ... zijn niet een of andere persoonlijkheid, maar manifestaties van een natuurlijk geluk en van een transformatieve kracht die in lichaam , adem en geest aanwezig is."

(uit : Verborgen Vrijheid - hoofdstuk 'Genezen door mantra', Karnak)

Het inzicht-aspect speelt een grote rol in de Indische mystiek. Inzicht komt daar voor onder verschillende benamingen : samadhi, bodhi, moksa, nirvana. Ook spreekt men van geestelijke verlichting, verheldering van het brein, doorbraak van het derde oog en illuminatie. De diepzinnigste analyse van het nirvana vinden we in een lezing van Boeddha : Wat is Nirvana ? Hierop zei Mahamati tot de Verlichte : ”Wilt u ons spreken over Nirvana ?” Daarop antwoordde de Verlichte : ”Deze term, Nirvana, wordt door verschillende mensen in verschillende betekenissen gebruikt. Deze mensen kunnen in vier groepen verdeeld worden : mensen die lijden of die het lijden vrezen, en die denken over het Nirvana; filosofen, die trachten het Nirvana nauwkeurig te onderscheiden en omschrijven; leerlingen van wijzen, die het Nirvana alleen nog maar met zichzelf en hun eigen verlossing in verband kunnen brengen; en, tenslotte, is er het Nirvana van de Boeddha’s. Zij die lijden en het lijden vrezen, denken aan het Nirvana als een verlossing en als een beloning. Zij verbeelden zich dat Nirvana bestaat uit de toekomstige vernietiging van de zintuigen en de zintuigelijke ervaring. Maar zij beseffen niet, dat de Universele Geest en Nirvana één zijn en dat deze wereld van geboorte en sterven verbonden is met Nirvana. De onwetenden praten over verschillende soorten verlossing in plaats van te mediteren over de onvoorstelbaarheid van het Nirvana. Zij kennen of begrijpen de leringen van de Nieuwe Mens niet. Zij klampen zich vast aan een opvatting van Nirvana als niet-zintuiglijk, en houden zodoende het wiel van leven en dood in beweging. Wat betreft de Nirvana's der filosofen : deze bestaan alleen in hun verbeelding. Sommige filosofen beschouwen Nirvana de opheffing van het bewuste leven, een toestand die zou ontstaan als de mens en zijn wereld ophouden te bestaan, zoals b.v. na de dood. Anderen zien in het Nirvana een innerlijke toestand, die zich manifesteert als de uiterste onverschilligheid ten aanzien van de objectieve wereld en haar vergankelijkheid. Er zijn er, die het Nirvana als een toestand beschouwen, waar alle herinneringen of besef van verleden en heden is opgehouden : net als een lamp die uitgedoofd is, een zaad dat begraven is, of een vuur dat geblust is. Zij menen dat dan de grond van alle bestaan is verdwenen, alles is tot niets herleid, zodat alle onderscheidingen ook verdwenen zijn. Maar dit is helemaal geen Nirvana, want Nirvana is niet alleen vernietiging en leegte. Dan zijn er de filosofen, die de bevrijding verklaren als ware het niets dan het ophouden van alle onderscheidingen, zoals wanneer de wind ophoudt met blazen; of zoals wanneer iemand door zelfinspanning bevrijd raakt van het dualistisch gezichtspunt van de kenner en het gekende; of zoals wanneer iemand bevrijd raakt van de begrippen vergankelijkheid en onvergankelijkheid; of zoals wanneer iemand bevrijd raakt van de begrippen goed en kwaad; of zoals wanneer iemand de hartstocht overwint door middel van kennis; voor hen allen is Nirvana bevrijding. Sommigen zien in de verschijnselen (”levensvormen”) de oorzaak van het lijden, en zoeken hun geluk in een wereld zonder verschijnselen (”zonder levensvormen”). Sommigen zien de eeuwigheid in de onvergankelijke wisselwerking tussen het bijzondere en het algemene, of wel het innerlijk en het uiterlijk der dingen, en beschouwen deze eeuwige wisselwerking als Nirvana. Anderen zien de eeuwigheid der dingen in de opvatting van het Nirvana als het opgaan van de individuele ziel in de Wereldziel, of zij zien alle dingen als manifestaties van de werking van de Levensbron, waarin alles weer terugkeert. En sommigen beweren - hoe dwaas het ook moge zijn - dat er twee oerdingen zijn : Stof en Geest, die verschillend op elkaar reageren, zodat alle dingen ontstaan uit de transformatie der eigenschappen. Sommigen denken dat de wereld is ontstaan uit de werking en wisselwerking van oerkrachten, zodat behalve deze krachten geen andere oorzakelijke verklaring voor de wereld meer nodig is. Anderen denken dat Içvara (God) de vrije schepper is van alle dingen. Doordat zij hechten aan deze dwaze opvattingen, komen zij niet tot ontwaken, en beschouwen Nirvana juist als het inzicht dat geen ontwaken is. Sommigen verbeelden zich dat Nirvana er is, als de eigen aard der dingen zich ongehinderd manifesteren kan, zoals bij de kleurige vederbos van de pauw, de vele facetten van kostbare kristallen of de subtiele scherpte van een doorn. Sommigen beschouwen het Zijn als Nirvana, anderen het Niet-Zijn, terwijl weer anderen menen, dat Nirvana identiek is met de totaliteit van alle dingen. Sommigen denken dat de tijd de schepper is en dat het ontstaan van de wereld afhankelijk is van de tijd, zij menen dat Nirvana bestaat in de herkenning van de tijd als Nirvana. Sommigen geloven dat er een Nirvana zal zijn als ”de vijf en twintig waarheden” algemeen aanvaard worden, of als de koning ”de zes deugden” in acht neemt, en sommige gelovigen denken, dat het Nirvana het bereiken van het paradijs is. Deze opvattingen die om beurten door de filosofen met hun verschillende redeneringen worden naar voren gebracht, zijn niet in overeenstemming met de logica, noch zijn ze aanvaardbaar voor de wijze. Ze beschouwen allen het Nirvana vanuit een dualistisch oogpunt en in causaliteitsverband. Door deze onderscheidingen trachten de filosofen zich het Nirvana in te denken, maar als er geen ontstaan en vergaan meer is, hoe kan er dan wel nog onderscheiding zijn ? Elke filosoof gaat uit van zijn eigen handleiding en bouwt zo zijn inzicht op. Maar zo zondigt hij tegen de waarheid, want de waarheid is niet wat hij denkt dat ze is. Het enig gevolg is, dat hij zijn eigen brein verwart en steeds meer in de war raakt. Want Nirvana kan niet gevonden worden door denken alleen. En hoe meer hij zelf verward raakt, des te meer brengt hij anderen in de war. Wat nu het begrip Nirvana betreft, zoals leerlingen en leraren het huldigen, die nog hechten aan hun ik-ziel, en die het trachten te vinden door zelf in de afzondering te gaan : hun begrip van Nirvana is een eeuwigheid van zaligheid, zoals de zaligheid van hen die Samadhi hebben - voor hen zelf. Zij zien in dat de wereld uit de Geest voortkomt, en dat alle onderscheidingen uit de Geest voortkomen. Daarom breken zij hun maatschappelijk betrekkingen af en verrichten verschillende geestelijke oefeningen en zoeken in de afzondering zelf-verweerkelijking van de Edele Wijsheid door middel van zelfverdieping en inspanning. Zij doorlopen alle de zes stadia en bereiken de zaligheid van Samadhi, maar daar ze nog met hun eigen heil bezig zijn, bereiken ze niet de ”bekering” in de diepste lagen van hun bewustzijn, zij raken niet bevrijd van het rationele denken en verzamelen energieën, die tot gewoontevorming leiden. Doordat zij zich hechten aan de zaligheid van Samadhi, bereiken zij hun eigen Nirvana, maar dat is niet het Nirvana van de Nieuwe Mens. Doordat zij hechten aan het Nirvana, staan zij nog in de stroom der vergankelijkheid, zij moeten terugkeren naar deze wereld van leven en dood.” Hierop zei Mahamati tot de Verlichte : ”Als de Bodhisattva’s hun loon opgeven ter wille van de bevrijding van alle mensen, worden zij geestelijk één met alle bezielde levens. Nu mogen zij wel gelouterd zijn, maar in anderen blijft dan toch het onopgeloste kwaad en het onverwerkte karma. Ik bid U, Verlichte, ons te vertellen hoe de Bodhisattva’s de zekerheid verkrijgen dat het Nirvana er is. En wat is het Nirvana van de Bodhisattva’s ?” Hierop antwoordde de Verlichte : ”Mahamati, deze zekerheid is niet de zekerheid van wiskunde of logica; het is niet het hoofd dat zeker is, maar het hart. De zekerheid van de Bodhisattva is het gevolg van een nieuw inzicht, dat zich ontvouwt als het hart bevrijd is van hartstocht, als het hoofd is bevrijd van vooroordeel, als alle ervaringen hun ik-karakter verloren hebben. Als het sterfelijk brein niet langer onderscheidingen maakt, is er geen dorst meer naar het leven, geen sexuele begeerte, geen dorst naar kennis, zelfs geen verlangen meer naar een eeuwig leven. Door het verdwijnen van deze viervoudige begeerte, wordt er ook geen gewoonte-energie meer opgestapeld, wordt het gelaat van de Universele Geest in alle zuiverheid zichtbaar en de Bodhisattva bereikt zelfverwerkelijking van de Edele Wijsheid, dat is de zekerheid in het hart van het Nirvana. Er zijn Bodhisattva’s hier en elders, die oprecht gewijd zijn aan de zending van de Bodhisattva en die toch niet volkomen de zaligheid van Samadhi en de vrede van Nirvana voor henzelf kunnen vergeten. Terwille van deze leerlingen wordt de leer onthuld van het Nirvana, waarvan geen substraat meer is overgebleven. Zij krijgen een inzicht in de zending van de Bodhisattva voor alle wezens, opdat zij het Nirvana niet langer met zichzelf in verband brengen. De Boeddha’s der Hervorming verkondigen een leer van het Nirvana, waarbij alles wordt aanvaard zoals het is, en dat zowel de schuchteren als de zelfzuchtigen bemoedigt. Ten einde deze leerlingen te helpen niet meer aan zichzelf te denken en hen aan te moedigen tot een dieper begrip en grotere ernst en toewijding voor anderen, krijgen zij de zekerheid van de toekomst door de ondersteunende kracht van de Boeddha’s der Hervorming, die zelf worden geïnspireerd door de Boeddha, die tot Waarheid geworden is. De Waarheid die de Edele Wijsheid omvat, is het gebied van de Boeddha, die tot Waarheid geworden is. Deze Waarheids-Boeddha openbaart het Andere Weten aan de Bodhisattva’s van het zevende en achtste stadium, en hij wijst hun het Pad, dat zij volgen moeten. In de volmaakte zelfverwerkelijking van de Edele Wijsheid, die volgt op de oplossing van de laatste sporen van individualiteit in de wil van de Bodhisattva, leeft hij niet langer zichzelf, maar het universeel geworden leven van de Nieuwe Mens in al zijn vormen. In deze toestand van volmaakte zelfverwerkelijking van de Edele Wijsheid, realiseert de Bodhisattva, dat er voor Boeddha’s geen eigen Nirvana bestaat. De dood van een Boeddha, het grote Paranirvana, is noch vernietiging noch dood, anders zou het ook geboorte en voortbestaan zijn. Evenmin is het een verdwijnen of verzaken, noch een bereiken of niet-bereiken; noch is het zinvol of zinloos, want er bestaat geen eigen Nirvana voor de Boeddha’s. Het Nirvana van de Nieuwe Mens is daar, waar er niets anders meer is, dan door wat van de geest van zichzelf ervaren wordt. Doordat het ik-besef doorzien is, worden niet langer de dualismen van de onderscheiding gekoesterd. Er is geen dorst noch herinneren meer, er is geen gehechtheid meer voor uiterlijke dingen. Nirvana is daar waar het denken met al zijn onderscheidingen, gehechtheden, afkeur en egoïsme voorgoed verdwenen is. Nirvana is daar waar men niet langer gebruik maakt van de regels der logica, omdat ze statisch gebleken zijn en dus de dynamiek van het leven niet vatten kunnen. Nirvana is daar waar zelfs het begrip waarheid met onverschilligheid beschouwd wordt, omdat het verwarring veroorzaakt. Nirvana is daar waar door de bekering tot in de diepste lagen van het bewustzijn, men volledig in gaat in de zelf-verwerkelijking van de Edele Wijsheid - dat is het Nirvana van de Nieuwe Mens. Nirvana is daar waar de stadia van de Bodhisattva de één na de ander overschreden zijn, waar de steunende kracht van de Boeddha’s de Bodhisattva’s in de zaligheid van Samadhi versterkt; waar deernis voor anderen alle zelfzuchtige gedachten te buiten gaat; waar het stadium van de Nieuwe Mens tenslotte verwerkelijkt wordt. Nirvana is het rijk van de Waarheids-Boeddha; is daar waar de Edele Wijsheid van de Verlichting zich uit in Volmaakte Liefde voor allen; Nirvana is daar waar de manifestatie van Volmaakte Liefde zich uit in de Edele Wijsheid voor de Verlichting van allen, - daar, inderdaad, is Nirvana ! Er zijn twee klassen van diegenen, die het Nirvana van de Nieuwe Mens niet ingaan : er zijn er die afstand gedaan hebben van de idealen van de Bodhisattva’s, omdat deze - naar zij bewerern - niet in overeenstemming zijn met de soetra’s, de zedelijke voorschriften of de vooruitgang. Dan zijn er de echte Bodhisattva’s die op grond van hun oorspronkelijk gedane beloften, afgelged ten bate van alle wezens, zeggen : ”Zolang zij het Nirvana niet bereiken, zal ik het zelf ook niet bereiken”, en die vrijwillig buiten het Nirvana blijven. Maar door de wil van de Nieuwe Mens zal geen enkel wezen tenslotte buiten het Nirvana blijven. Op zekere dag zal elk wezen en iedereen beïnvoed worden door de wijsheid en liefde van de Nieuwe Mens der Hervorming en de nodige verdiensten verzamelen en alle stadia doorlopen. Maar als ze dit slechts zouden inzien, zouden ze reeds in het Nirvana van de Nieuwe Mens zijn, want in de Edele Wijsheid, zijn alle dingen in het Nirvana vanaf den beginne.” We zien dus dat er drie dwalingen t.a.v. het nirvana bestaan. Men kan het negatief, dualistisch en egocentrisch beschouwen. Een negatieve visie ziet het nirvana alleen als opheffing van het lijden, maar nirvana is in wezen positief. De geleerden en filosofen blijven gevangen in hun dualisme, dat komt omdat ze met hun hoofd i.p.v. met hun hart denken. Dan zijn er zoekers die het nirvana wel beleven, mar het toch te veel met eigen verlossing in verband brengen. Ook zij blijven daardoor gebonden aan dit bestaan. Tenslotte beschrijft hij nirvana als een toestand, die geheel buiten de tegenstellingen staat, van liefde vol is en alle wezens ten goede komt. Dan blijkt uiteindelijk, dat van begin af aan, alles in het nirvana besloten lag.

(Prof. H. van Praag, De acht wegen der mystiek)

In de huidige tijd, waarin het schrift zo’n belangrijke plaats heeft ingenomen, is het nauwelijks meer voor te stellen dat mondelinge overlevering betrouwbaarder wordt geacht dan schriftelijke.

Literatuurverwijzing

Wat de Boeddha onderwees door Walpola Rahula Uitgeverij Karnak	Elementen van Boeddhisme door John Snelling Strengholt
Mediteren - waarom en hoe Klassieke Boeddhistische teksten door dr. Tonny Kurpershoek-Scherft Uitgeverij Ankh-Hermes	De lege spiegel door Janwillem van de Wetering De Driehoek
Leven in evenwicht door Tarthang Tulku Uitgeverij Dharma	Iedere stap is vrede door Thich Nhat Hanh Uitgeverij Ankh-Hermes
Zen en de kunst van het studeren door Rients R. Ritskes De Driehoek	Meditatie door Sogyal Rinpoche Servire
Grote godsdiensten door Merle Severy e.a. National Geographic Society/ De Haan	Grondleggers van het geloof door H.L. Bech e.a. Prometheus