De regio Cuyo ligt in het midden-westen van Argentinië en bestaat uit de provincies Mendoza, San Luis en San Juan. De streek grenst aan Chili, maar wordt door de hoogste toppen van de Andes daarvan gescheiden. Toch is de muzikale invloed van Chili onmiskenbaar. De passen bij Mendoza hebben o.a. de toegangsweg gevormd voor de cueca cuyana, maar dat ritme wordt op de pagina 'zamacueca' besproken.. De gato cuyano wordt bij de snelle ritmes uit het noordwesten besproken, omdat er ook een noordelijke vorm bestaat. De refalosa en de tonada zijn duidelijk via Chili Argentinië binnengekomen en zijn echt eigen aan de regio. Op deze pagina wordt ook de chaya uit het wat noordelijker La Rioja  besproken. Zie ook de kaart van Argentinië.

Chaya
De chaya wordt gespeeld in de provincie La Rioja en is onlosmakelijk verbonden met het chayafeest in februari. Inmiddels is dit oogstfeest vermengd met het Christelijke carnaval, maar ook in de Indiaanse tijd werd het feest al gevierd. De diaguita-prins Pusllay wordt tijdens dit feest als pop rondgedragen, begeleid met gezang en onder begeleiding van de caja chayera. Volgens de legende werd deze antiheld en leeghoofd verliefd op de wonderschone Chaya (Morgendauw), maar door tegenwerking van de stam en zijn eigen onvermogen was deze liefde gedoemd te mislukken. Chaya verdween in de bergen en veranderde in een wolk. Pusllay gaf zich over aan feesten en verbrandde tenslotte in een feestvuur, zoals nu ieder jaar weer gebeurt ter afsluiting van het Chaya-feest. Ritmisch is de chaya eigenlijk een levendige vidala.

Ariel Ramírez gebruikt de chaya riojana in het herderslied van de kerstcantate Navidad Nuestra en situeert de uitgelaten kerstscène van de herders in het dorp Aimogasta in La Rioja.

geluidsfragment chaya

• Los Pastores uit Navidad Nuestra van Ariel Ramírez, opname van de Wereldomroep uit het benefietconcert voor Argentinië in Amsterdam, december 2002. Javier Rodríguez en Coro Encanto.

Tonada
De tonada (letterlijk: deuntje) ontstond in de19e eeuw in Chili, waarschijnlijk uit de Peruaanse triste en kwam in de tweede helft van die eeuw tot bloei. Het is een langzaam, uiterst complex en verfijnd ritme, dat thuishoort in de romantiek, en dat in de regio Cuyo (vooral in Mendoza en San Juan) wordt gebruikt. Daar bestaan festivals, speciaal gewijd aan dit ritme.

geluidsfragment tonada

• Tonada de un amor en Marzo gecomponeerd en gezongen door Javier Rodríguez, CD Tango, che chango

Refalosa
De vrolijke Refalosa  kwam rond 1835 van Chili naar Cuyo en verspreidde zich ook enigszins naar de noordelijker provincies als Córdoba, Catamarca, Santiago del Estero en Tucumán. Refalosa betekent letterlijk 'glibberig'. De dans wordt dan ook gedanst met glijdende, slepende bewegingen. De dansers bewegen met zakdoekjes. In oorsprong is het ritme verwant aan de zamacueca. In onderstaande geluidsfragmenten hoor je een refalosa uit Mendoza in een eigentijds arrangement en de heel bekende Chileense refalosa Javiera Carrera.

geluidsfragmenten  refalosa

• Coplas por la refalosa van Jorge Marziali van CD Vientos de Hermandad van Javier Rodríguez.
• Javiera Carrera van Rolando Alarcón, gezongen door Opus Cuatro