kapitein tje

laat de klompen dansen

 

mariël otten 2008-2017 © id img txt

     
 
Achtergronden bij een debat
Volkscultuur en identiteit
Cultuur met een kleine c
Volkscultuur en immaterieel erfgoed
Volkscultuur en cultuurbeleid
De dynamische nieuwe volkscultuur
Laat de klompen dansen!
Bronnen
 

zicht op ... volkscultuur: volkscultuur en immaterieel erfgoed

mariël otten [txt+img] 2010

De termen 'volkscultuur' en 'immaterieel erfgoed' worden in de literatuur over volkscultuur in Nederland vaak door elkaar heen gebruikt alsof ze dezelfde betekenis hebben. Dat zorgt voor veel verwarring. Vooral omdat het volkscultuur zonder voorbehoud in een erfgoedcontext plaatst, alsof alle volkscultuur per definitie de moeite waard is om te behouden.

De term 'immaterieel erfgoed' is in zwang geraakt nadat Unesco hierover in 2003 een conventie aannam. [15] In de conventietekst worden termen als 'traditie' en 'volk' zorgvuldig vermeden en gebruikt men in plaats daarvan 'immaterieel cultureel erfgoed' (intangible cultural heritage) en 'gemeenschappen' (communities). In Nederland wordt doorgaans alleen naar de conventie verwezen door mensen die van mening zijn dat door de term 'immaterieel erfgoed' te gebruiken de valkuilen van 'volkscultuur' omzeild kunnen worden.

Hiermee wordt geen recht gedaan aan de intentie van de conventie, die wel degelijk beoogt volkscultuur in de zin van tradities, rituelen en gebruiken te beschermen. Het gaat om bedreigde volkscultuur - met name urgent bedreigde volkscultuur - waarbij niet meteen gedacht wordt aan klompendansen, klootschieten, midwinterhoornblazen, tééle-steken, Koninginnedag, carnaval of de intocht van Sinterklaas. Voor volkscultuur in ons land lijkt de conventie vooralsnog minder relevant.

Een interessant gegeven dat je in de literatuur niet vaak zult tegenkomen, is dat het initiatief voor de Unesco-conventie oorspronkelijk uit de hoek kwam van derde wereldlanden, die hun samenleving en cultuuruitingen bedreigd zien, onder meer door toeristische exploitatie en overexposure. De behoefte aan een dergelijk verdrag werd al in 1973 (één jaar na de Werelderfgoedconferentie) aangekaart. Deze bezorgdheid over het immateriële culturele erfgoed in niet-westerse landen wordt overigens wel regelmatig genoemd als reden waarom Nederland de conventie wel zou moeten ratificeren. De UNESCO-conventie van 2003 kan gezien worden als een sterke stimulans voor het (wereldwijde) behoud van culturele diversiteit.

De Unesco-conventie: definities en bepalingen [16]

In navolging van de conferentie in 1972 die resulteerde in de Convention concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage werd op 17 oktober 2003 de Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage aangenomen.

Onder het immaterieel cultureel erfgoed worden begrepen "zowel de praktijken, voorstellingen, uitdrukkingen, kennis, vaardigheden als de instrumenten, objecten, artefacten en culturele ruimtes die daarmee worden geassocieerd, die gemeenschappen, groepen en, in sommige gevallen, individuen erkennen als deel van hun cultureel erfgoed. Dit immaterieel cultureel erfgoed, overgedragen van generatie op generatie, wordt altijd herschapen door gemeenschappen en groepen als antwoord op hun omgeving, hun interactie met de natuur en hun geschiedenis, en geeft hen een gevoel van identiteit en continuïteit, en bevordert dus het respect voor culturele diversiteit en menselijke creativiteit."

Immaterieel cultureel erfgoed dat zich manifesteert in de volgende domeinen:
- orale tradities en uitdrukkingen, inclusief taal;
- podiumkunsten;
- sociale gewoonten, rituelen en feestelijke gebeurtenissen;
- kennis en praktijken betreffende de natuur en het universum;
- traditionele ambachtelijke vaardigheden.

De doelstellingen van de conventie zijn:
- het immaterieel cultureel erfgoed beschermen;
- respect verzekeren voor het immaterieel cultureel erfgoed van de betrokken gemeenschappen, groepen en individuen;
- op lokaal, nationaal en internationaal niveau het bewustzijn verhogen van het belang van immaterieel cultureel erfgoed en daarvoor wederzijdse waardering verzekeren;
- voor internationale samenwerking en hulp zorgen.

Bescherming houdt in: "maatregelen treffen die erop gericht zijn de leefbaarheid van het immaterieel cultureel erfgoed te verzekeren, inclusief de identificatie, de documentatie, het wetenschappelijke onderzoek, de bewaring, de bescherming, de promotie, de versterking, de overdracht van immaterieel cultureel erfgoed, in het bijzonder door formeel en niet-formeel onderwijs, en het revitaliseren van verschillende aspecten van dat erfgoed."

Op 1 april 2010 hadden 123 landen het verdrag geratificeerd, daaronder (nog) niet Nederland.

Meer informatie: unesco.org/culture/ich

De werelderfgoedlijst

Unesco neemt het erfgoedaspect als uitgangspunt. Dat er bij Unesco gekozen is voor het begrip 'immaterieel erfgoed' is niet verrassend te noemen. Zo hoopt men de succesvolle Werelderfgoedlijst (voor materieel erfgoed) te kopiëren. Ook nu wordt van aangesloten landen verwacht dat zij het immateriële erfgoed in kaart brengen en 'elementen' daarvan voordragen voor erkenning als werelderfgoed. Er wordt gezocht naar cultuuruitingen die op een of andere manier representatief zijn voor een gemeenschap. De Vlamingen dragen bijvoorbeeld het Antwerps poppenspel voor, de Walen het carnaval van Binche.

Zulke lijsten zijn altijd een beetje problematisch. Zo voldoen bijvoorbeeld de vossenjacht in Engeland (daar verboden), stierengevechten in Spanje en hanengevechten op Bali aan alle criteria van de Unesco-definitie. In eigen land is kievietseieren rapen controversieel erfgoed.

Volgens Unesco moeten de gemeenschappen zelf bedenken wat zij als belangrijk, waardevol cultuurhistorisch erfgoed willen voordragen. In Nederland is voorgesteld handboeken uit te brengen als periodieke weergaven van de veranderende inventaris van immaterieel erfgoed in ons land. Het NCV heeft daar met de tradities top 100 dus al een bescheiden begin gemaakt.

NOTEN

15. Het Engels kent geen equivalent voor 'volkscultuur'. In Angelsaksische gebieden wordt 'folklore' gebruikt als de neutrale beschrijvende term voor de wetenschappelijke discipline.
16. Vertaling van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur.

 

AFBEELDINGEN OP DEZE PAGINA:

"Sint Piter", Grou, kapiteinotje, 13 februari 2010

"Ringrijden in Zoutelande", kapiteinotje, 19 juli 2008