kapitein tje

laat de klompen dansen

 

mariël otten 2008-2017 © id img txt

     
 
Achtergronden bij een debat
Volkscultuur en identiteit
Cultuur met een kleine c
Volkscultuur en immaterieel erfgoed
Volkscultuur en cultuurbeleid
De dynamische nieuwe volkscultuur
Laat de klompen dansen!
Bronnen
 

zicht op ... volkscultuur: volkscultuur en identiteit

mariël otten [txt+img] 2010

Bij de Europese verkiezingen in juni 2009 werd de PVV van Geert Wilders met 16,9 procent van de stemmen de tweede partij van het land. In Edam-Volendam scoorde de partij 39,8 procent. Wat is er gebeurd met de Volendamse visser die ooit de belichaming was van de nationale identiteit van Nederland? De PVV denkt dat hun aanhang de buik vol heeft van 'het grote Europa, Balkenende en Bos'. Het gaat slecht met het visserijbedrijf in Volendam; Brussel en de Nederlandse regering zijn de grote boosdoeners. Volendammers vertellen in een artikel in De Groene Amsterdammer met een gevoel van heimwee over de tijd dat het leven nog goed was: "De hele familie zat vroeger op zaterdag te borduren, garnalen te pellen en in steenkolen-Engels liedjes te zingen, terwijl de jongens als ze met hun botters binnen waren in een achterafstraatje paling rookten, want dat mocht natuurlijk niet." [2]

De boodschap is dat de dreigende teloorgang van het vissersdorp niet alleen ingrijpende gevolgen heeft voor het dagelijks leven in Volendam, maar ook allerlei vragen oproept die te maken hebben met lokale en nationale identiteit. Niet alleen de visserij maar ook de volkscultuur die daarbij hoort, maken Volendam tot wat het is. [3]

Tradities, rituelen en gebruiken maar ook de manier waarop we wonen, werken en leven is volkscultuur die we met elkaar delen. We hechten aan die tradities, rituelen en gebruiken omdat ze de kern van onze identiteit vormen. Het is de culturele bagage die we van huis uit meekrijgen en waar we ons veilig en geborgen bij voelen. Alsof het iets genetisch is, een tijdloos goed. Volkscultuur raakt ons tot op het bot en bepaalt in hoge mate wie we zijn.

Nationale identiteit

Als Nederlander herkennen we ons allemaal in het plaatje van de boer op klompen in een weiland met koe en molen. Alsof we eens allemaal boeren waren, in klederdracht liepen en op het platteland woonden. Dit typisch oud-Hollandse beeld is een erfenis uit eind 19de, begin 20ste eeuw toen volkskunde synoniem was aan bestudering van het plattelandsleven, inclusief de morele waarden van de toenmalige dorpen en buurtschappen. Hier was het verre verleden nog terug te vinden. Zo leefden onze voorouders, de authentieke Nederlanders, in hechte gemeenschappen zonder sociale tegenstellingen.

Dit 'oorspronkelijke', 'authentieke' plattelandsleven wordt van oudsher in binnen- en buitenland ingezet om nationale identiteit te tonen. Zo was het visitekaartje van Nederland op de Wereldtentoonstelling van 1878 in Parijs een Hindelooper kamer met levensgrote in klederdracht gestoken poppen en op het terrein van het in 1912 geopende Openluchtmuseum in Arnhem stonden heel veel boerderijen en slechts èèn enkel koopmanshuis.

Het Nederlands Openluchtmuseum

Volkscultuur wordt gepresenteerd in bekende openluchtmusea als het Nederlands Openlucht Museum (Arnhem) en het Zuiderzeemuseum (Enkhuizen). Het NOM werd in 1912 met steun van de overheid opgericht met als taak de cultuur van het platteland, die werd gezien als "volkseigen" en dreigde te verdwijnen, als erfgoed aan volgende generaties door te geven.
Naast de vele boerderijen staat er nu ook een Molukse barak. Het museum profileert zich tegenwoordig als identiteits-museum. De komende jaren staan in het teken van migratie.

Meer informatie: openluchtmuseum.nl
Leestip: Ad de Jong, De dirigenten van de herinnering. Musealisering en nationalisering van de volkscultuur in Nederland 1815-1940 (Nijmegen 2001, Amsterdam 2006)

De volkskunde, de wetenschap die de cultuur van het dagelijks leven bestudeert, raakte in de periode rond de Tweede Wereldoorlog in opspraak, toen theorieën over volksaard en cultivering van het eigene misbruikt werden voor politiek-ideologische doeleinden ter verheerlijking van 'volk en vaderland'. Volkscultuur zat geruime tijd in het verdomhoekje.

Tegenwoordig is praten over volkscultuur weer bon ton en wordt zonder enige schroom de koppeling gemaakt met nationale identiteit, bijvoorbeeld door Nicolien van Vroonhoven (CDA) tijdens het Kamerdebat op 17 december 2007 over de introductie van volkscultuur als speerpunt van cultuurbeleid: "De gedachte achter een plan voor de volkscultuur heeft alles te maken met onze nationale identiteit; alles staat of valt met de culturen en de culturele belevingen in ons eigen Nederland, in onze eigen streek en alles wat daarmee samenhangt. Die nationale identiteit moeten we koesteren." [4]

Nu is het enorm grappig dat kort voor dat Kamerdebat de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een rapport uitbracht, Identificatie met Nederland (een lijvig boekwerk, 247 pagina's dik!) waarin het woord volkscultuur niet één keer voorkomt, maar waar niettemin in vrijwel elke discussie over volkscultuur aan gerefereerd wordt. De WRR had namelijk Prinses Máxima bij de presentatie uitgenodigd en haar toespraak deed meer stof opwaaien dan het rapport zelf.

Máxima vertelde dat ze bij haar eigen zoektocht 'de' Nederlandse identiteit niet had gevonden en tot de conclusie was gekomen dat 'de' Nederlander niet bestaat. "Nederland is: grote ramen zonder gordijnen, zodat iedereen goed naar binnen kan kijken. Maar ook: hechten aan privacy en gezelligheid. Nederland is: één koekje bij de thee. Maar ook: enorme gastvrijheid en warmte. Nederland is: nuchterheid en beheersing. Pragmatisme. Maar ook: samen intense emoties beleven." [5]

Volkscultuur raakt ons tot op het bot. De klomp als nationaal symbool is van ons; dat een-koekje-bij-de-thee van Máxima. Volkscultuur is integratie en uitsluiting tegelijkertijd. Als een Marokkaanse vrouw in Walchers tenue op 30 april de vlag hangt, herkennen we dat niet als identificatie met de regionale Zeeuwse en nationale Nederlandse volkscultuur, maar zien we in haar nog steeds de allochtoon. Volkscultuur is niet leuk als je buitengesloten wordt.

Regionale identiteit

Overigens had Máxima een punt. Er is niet één, er zijn vele volksculturen in Nederland. Ons land laat al eeuwenlang een enorme variëteit zien aan tradities, rituelen, gebruiken en identiteiten. Vroeger kon je aan iemands kleding (streekdracht) zien waar hij (maar vooral zij) vandaan kwam. Bij een verdronken visser kon je dat uit het patroon van zijn trui opmaken.

Elke inwoner heeft een breed scala aan keuzes en kan zich identificeren met een of meerdere volksculturen. De eigen lokale cultuur is een belangrijk oriëntatiepunt. Zonder het Nederlanderschap te verliezen, kan een Limburger ervoor kiezen zijn eigen, onder het "Europees Handvest voor streektalen of talen van minderheden" erkende, taal te spreken. Hij kan Nederlandstalige liedjes op het Limburgs carnaval boycotten, zoals gebeurde in de jaren zeventig, en als hij een Roda JC-supporter is dan zal hij zich heftig verzetten tegen een fusie met VVV Venlo. De rijkdom aan volksculturen waarmee groepen zich kunnen identificeren is er door de komst van immigranten uit de voormalige koloniën, economische migranten en politieke vluchtelingen alleen maar groter geworden.

In de literatuur over volkscultuur in Nederland wordt veel aandacht besteed aan het idee dat door de aanraking met andere culturen de behoefte aan eenheid en samenhang toeneemt. Volkscultuur verbindt - en onderscheidt. We zoeken de verschillen en bakenen zo onze identiteit af. Dat doet niet alleen de Marokkaan die een bestaan moet zien op te bouwen in een volstrekt nieuwe omgeving, dat deed ook 'de nieuwe Nederlander' die naar ingepolderd nieuw land werd gestuurd. De Zeeuw ging er ringrijden, de Fries kaatsen. De autoriteiten noemden het separatisme. [6]

Omdat we onze identiteit ontlenen aan onze volkscultuur, raken we ons houvast kwijt en kunnen we zelfs in een identiteitscrisis geraken als die cultuur bedreigd wordt. Het overkwam de boeren toen en het overkomt de Volendamse visser nu. Zij zien als het ware hun 'landschap' onherkenbaar veranderen. Wat er nog op het dorp zit te borduren of garnalen te pellen, doet dat louter voor de busladingen toeristen of in de palingsoap die eigenlijk toch vooral leuk was omdat Jan en Yolanthe er in figureerden.

Het teruggrijpen op de eigen volkscultuur, op eigen tradities, rituelen en gebruiken, wordt vaak uitgelegd als een reactie op de komst van 'vreemdelingen' en een ongewisse toekomst, op vervreemding, schaalvergroting en globalisering, op Ikea-wonen in Vinex-wijken en eten bij McDonalds. Wil Munsters, lector Toerisme en Cultuur, spreekt zelfs van een tegenbeweging. "De reactie op dit Amerikaanse cultuurimperialisme, maar ook op het individualisme en de snelle veranderingen die eigen zijn aan een moderne samenleving, is lokalisering. Deze tegenbeweging wordt gekarakteriseerd door de hernieuwde interesse voor cultuurelementen die identiteitsbepalend zijn. Op zoek naar houvast, cohesie en gemeenschappelijke achtergronden willen mensen meer weten over hun genealogie, de leefwijze van hun voorouders, de historie van plaatselijke monumenten of de volkskundige achtergronden van tradities." [7]

Ik hou van Holland

Volkscultuur is weer helemaal terug. We willen weten wie we zijn en daar een goed gevoel bij hebben. We willen wereldburgers zijn maar tegelijkertijd onze eigen identiteit behouden. Teken aan de wand is de populariteit van een programma als Ik hou van Holland, waar elke week tussen de twee tot drie miljoen mensen naar kijken. [8] Nationale trots mag weer. We houden van de klomp (notabene een Franse uitvinding), van onze koningin (notabene een allochtoon) [9] en van ons nationale elftal. Johan zei het zelf: "Oranje is een blije kleur". [10]

NOTEN

2. Dick Schaap (2009), Het verdriet van Volendam. Hoe de vis verdween uit Volendam. De teloorgang van een vissersdorp, in: De Groene Amsterdammer, 5 augustus 2009.
3. Hester Dibbits (2009), Volkscultuur en identiteit, in: Splitsen of knopen: 69.
4. Albert van der Zeijden (2008), Volkscultuur in de arena, in: Levend Erfgoed, jaargang 5, nummer 1: 24.
5. Toespraak Prinses Máxima bij de presentatie van het WRR-rapport Identificatie met Nederland, Den Haag, 24 september 2007.
6. Een prachtig verhaal van Albert van der Zeijden (2007), Public Folklore and the Construction of a Regional Identity in Newly Reclaimed Dutch Polders, in: Refraiming Dutch Culture. Between Otherness and Authenticity: 59-81.
7. Wil Munsters (2005), Volkscultuurtoerisme als verbond tussen erfgoed en economie, in: Volkscultuur en samenleving, Nederlands Centrum voor Volkscultuur: 41.
8. In de top 100 van de maand april 2010 staat Ik hou van Holland (achter het Journaal, Studio Sport, de bekerfinale, Koninginnedag en Spoorloos) op een zesde plaats met 2.429.000 kijkers. De top 25 meest bekeken programma's in 2009 wordt aangevoerd door de Boer zoekt vrouw uitzending van 8 november 2009 met 4.523.000 kijkers. Cijfers van kijkonderzoek.nl.
9. In de Grondwet wordt een allochtoon gedefinieerd als "een ieder die zelf, of een van zijn ouders, buiten de Nederlandse grenzen is geboren".
10. Johan Cruijff in het NOS Journaal van 14 mei 2010.

 

AFBEELDINGEN OP DEZE PAGINA:

De cover van De Groene Amsterdammer, 5 augustus 2009

"Heeft u rood of blauw bloed?", Spakenburgs Museum, kapiteinotje, 21 april 2009

"Blokker", kapiteinotje, 3 juli 2010