kapitein tje's

stoomboot op pepernotenolie

mariël otten © 2008-2017

 
 

kan die knecht óók weg?

mariël [txt+img] reg [img] december 2012

Sinterklaas is een feest van tradities. Pakjesavond, pepernoten, pieten ... het hoort er allemaal bij. Of niet? Sinterklaas is bedoeld als feest voor iedereen, maar niet iedereen is even blij met alles wat erbij hoort. Het lijstje klachten wordt ieder jaar langer.

In 2007 roept 3FM-dj Michiel Veenstra op om stickers te pakken op "te vroege pepernoten" in de supermarkt. Eerder was al door Oxfam-Novib campagne gevoerd tegen 19 miljoen foute chocoladeletters. Eerlijke handelsvoorwaarden en een ontwikkelingspremie voor cacao- en suikerboeren in Afrika en Latijns-Amerika moeten zorgen voor "slaaf-vrije"letters in de schappen. In 2009 wordt Sint door de gemeente Velsen gedwongen de paardenpoep van zijn schimmel zelf op te ruimen. Hier wordt waarschijnlijk de poepruimpiet geboren. In 2010 protesteert de Partij voor de Dieren tegen het meelopen van een olifant in de Sinterklaasoptocht in de stad Groningen. Datzelfde jaar ontvangt de Reclame Code Commissie 2.400 klachten over de poster van de horrorfilm "Sint". In 2011 worden vraagtekens gezet bij het "mandaat" van de publieke omroep om de "nieuwe" Sint te kiezen. Bij de landelijke intocht dat jaar in Dordrecht en bij die in Amsterdam worden mensen met de tekst "Zwarte Piet is racisme" op hun shirt gemolesteerd en opgepakt. Overigens werd al in 1981 door de Solidariteits Beweging Suriname opgeroepen tot een "Sinterklaasviering zonder Zwarte Pieten".

Amsterdam, 131111 - Kapitein Otje is er zelf bij als op het Kleine Gartmanplantsoen (dus niet op het Leidseplein, zoals verschillende media melden, niet tussen de kinderen) een knul in de boeien wordt geslagen. Ik hoor iemand zeggen: "Hij doet niets!" Dan komen uit alle hoeken en gaten opgewonden agentjes aan rennen, wel vijftien stuks, met van die gele "pietzie"-hesjes aan, allemaal 't koppie een beetje scheefhangend naar de walkie talkie. Let wel: die knul ligt allang geboeid op de grond!
Later die avond zie ik de beelden terug van Amsterdam en ook van Dordrecht. Ik ben boos en verontwaardigd. Dit is niet mijn stad! De dag van de intocht die vanochtend zo feestelijk begon, is verstierd - niet door een tekst op 'n shirtje maar door het politie-optreden.

Sinterklaas is een feest van tradities, waarbij we niet moeten vergeten dat het feest "en alles wat erbij hoort" is verzonnen. We zijn het er dan wel over eens dat de figuur van Sinterklaas gebaseerd is op een persoon die echt geleefd heeft, maar verder zijn het eeuwen na zijn dood eindeloos navertelde feiten waar we het mee moeten doen. We hebben als het ware Nicolaas (en zijn feest) zelf letterlijk en figuurlijk aangekleed. Tot ver in de Middeleeuwen werd Sint Nicolaas bijvoorbeeld blootshoofds afgebeeld. Het dragen van een mijter (mitra) was toen nog voorbehouden aan de paus. Een mijter was in Nicolaas zijn tijd net zo onbekend als een tablet enkele jaren terug. En Nicolaas had al helemaal geen "vrind" die Piet heette en allerlei klusjes voor hem opknapte. Geen speculaas maar speculatie, wil ik bijna roepen, maar in quasi-wetenschappelijke termen heet zoiets "invented traditions". Dat begint al bij het optreden van de Sint zelve: een als Sinterklaas verklede man die huisbezoeken aflegt. Het allereerste openbare optreden vond overigens plaats in 1871 tijdens de Sinterklaasviering met 3500 scholieren in het Paleis voor Volksvlijt in Amsterdam, georganiseerd door de Vereeniging tot Veredeling van het Volksvermaak. Voordien had niemand de goedheiligman in 't echt gezien. Ook de intocht kun je ternauwernood een "eeuwenoude traditie" noemen: de allereerste vond plaats in 1888 in Venray, in Amsterdam begon het allemaal in 1934.

Sinterklaas gaat met zijn tijd mee, maar aan verjonging doet hij niet. "Botox? Geen sprake van! Ik ga al honderden jaren mee en ik heb me nog nooit druk gemaakt om een rimpeltje meer of minder. Ik blijf lekker mezelf" liet hij weten in zijn eigen glossy editie 2011. Om dan een jaar later toch aanzienlijk fris-en-fruitiger in Roermond aan wal te stappen.

En Sinterklaas is niet alleen. Er waren ook altijd al "hulp-klazen". Er verschenen leuke do it yourself-adviesboeken: "Enige richtlijnen voor bisschoppen en andere verhalen" van Godfried Bomans (1987) en "Handboek voor Hulpsinterklazen" van Jos Brink (2007) om er maar 'n paar te noemen. De voorlaatste "echte" Sint, die we zometeen leren kennen als Sint-Bram, noemde zichzelf nog "vaste raadgever van Sinterklaas in televisie-aangelegenheden" en tevens "klazoloog". Daarna werd Sinterklaas uit de anonimiteit gehaald.

Er was een tijd dat vrijwel niemand wist wie Sint was. Het was een mysterieuze vent. Dat was onderdeel van de magie. Met de opvolging van de Amsterdamse Sint in 2009 en de nationale Sint in 2011 kwam daar een eind aan. Een extra Sinterklaasjournaal in mei (!) kondigde de aflossing aan van Sint-Bram door Sint-Stefan (inderdaad, zoon Kees uit Flodder). Wie zit nou in hemelsnaam op zo'n voorjaars-Sinterklaasjournaal te wachten?
Niet dat Sint-Bram zich overigens zomaar liet vervangen. Hij speelde dat jaar immers nog de hoofdrol in "Bennie Stout", was te gast bij Paul de Leeuw en daarna schreef hij een boek waarmee Sint-Bram eind 2012 door het land toert voor signeersessies. Voor het goede doel weliswaar - de stichting Sinterklaas Bestaat, maar toch ...
U ziet Bram hier rechts op de foto met twee van zijn grootste fans, m'n nichtjes Madelief en Merel.

Dat het allemaal nog erger kan, dat wisten wij in Amsterdam al. Onder de kop "Ik speel Sinterklaas niet, ik ben het" wordt Jeroen Krabbé in Het Parool (121109) voorgesteld als de nieuwe Amsterdamse Sint. Hoe kun je dáár nou in geloven? Nu zie ik bij de intocht op de Amstel niet Sint, maar Jeroen K. op het dek staan en denk ik onwillekeurig: "o ja, hij is 5 december echt jarig". Weg magie, het is een toneelstukje geworden.

De verpersoonlijking van Sint vind ik een grotere bedreiging voor de traditie dan de kleur van de pieten. En nog veel ernstiger is de televisieterreur die een definitief einde heeft gemaakt aan het intiem familiefeest dat Sinterklaas, ook in mijn herinnering, eens was. Het is nog niet zo lang geleden dat er één Sint op de televisie was, die van de intocht. Er werd een jaar lang uitgekeken naar zijn komst, altijd op een zaterdag, aan het begin van de middag. Kort voor zijn vertrek kwam -ie dan nog een keer langs in Sesamstraat. En over "uitzwaaien" had niemand het. We hadden het te druk met ons nieuwe speelgoed.

Nu is er een NTR-sint, een RTL4-sint, een Nickelodeon-sint. De televisieterreur begint al eind oktober. En de kinderen worden met heel andere problemen opgezadeld dan de vraag wanneer ze hun schoen mogen zetten: De pakjesboot is leeg! De boot komt nooit op tijd aan! De wegwijspiet is zoek en kleurpiet spoorloos!
"Van alle kanten dendert de paniek de huiskamer binnen. En daar sta je dan met je luizige chocolademuisje in een schoen". Ik citeer inmiddels uit een heel leuk stuk dat Hans van der Beek er, namens jonge ouders, over schreef. In "De nieuwe Sint pleegt huisvredebreuk" (Het Parool, 131110) overweegt hij de televisiesinten aan te klagen wegens inbreuk op de privacy (artikel 12 van de Universele verklaring van de Rechten van de Mens) en huisvredebreuk (artikel 138 van het Wetboek van Strafrecht). Alleen het sinterklaasjournaal komt er nog genadig van af, omdat Dieuwertje Blok "als een geruststellende lieverd de kinderen voortdurend toespreekt op een toon dat het uiteindelijk allemaal vast wel goed komt".
Hans van der Beek concludeert: "Een ouder heeft het recht zijn eigen Sinterklaasverhaal te brouwen, maar jaarlijks wordt hij moreel verplicht mee te spelen in het spel van een of andere grapjas in Hilversum". Ook ik begreep het eerst niet toen het buurmeisje (3) zei dat ze verliefd was, terwijl haar zusje (6) iets prevelde over een boot die onklaar was gemaakt.

Die "terreur" van het mee-moeten-doen-met-wat-anderen-bedenken was ook de uitkomst van de zoektocht van programmamaker Bibi Fadlalla naar de oorsprong en betekenis van Zwarte Piet. Haar 2-delige documentaire "Zwarte Piet en ik" werd in december 2012 uitgezonden door de NTR. Bibi is zwanger van haar eerste kindje en vraagt zich af hoe ze Sinterklaas kan vieren zonder die nare bijsmaak van die rare zwarte knechten. Vriend en vijand bezweren haar zich erbij neer te leggen. Je wilt je kind toch niet al zo jong opzadelen met het idee dat alle klasgenootjes geloven in iets wat niet bestaat. Als ouder heb je kennelijk geen keuze: je hoort er niet bij als je wel in Sinterklaas gelooft maar niet in zwarte piet.

Sinterklaas gaat met zijn tijd mee en de manier waarop we het feest vieren verandert met de jaren. Sommige elementen verdwijnen en er komen nieuwe bij. De Sint zelf heeft zich ontwikkeld van kinderschrik tot kindervriend. De roe uit mijn jeugd is verdwenen. Toch zijn er heus nog wel stoute kindertjes! Maar die gaan niet meer in een zak mee naar Spanje. Dat lukt niet zelfs als je het heel graag wilt, zoals Bennie Stout. Louter omdat die Amsterdamse onderwijzer, Jan Schenkman, er in 1850 een hulpje bij tekende, zitten we nu met Zwarte Piet opgezadeld.

Alleen al omdat tradities veranderen, is de vraag "kan die knecht ook weg?" gerechtvaardigd. Maar de vraag roept bij menigeen enorm veel weerstand op. De leus "Zwarte Piet is racisme" raakt een gevoelige snaar. Reacties in de trant van "we moeten onze Sint-en-identiteit niet opgeven om gevoelens van nieuwkomers te sparen" maken duidelijk dat racisme wel degelijk een rol speelt. Iedereen die tegen racisme is, begrijpt dat Zwarte Piet geen onschuldige figuur is, dat die zwarte knecht herinneringen oproept aan ons slavernijverleden. Dat is óók erfgoed, onvoltooid verleden tijd. En iedereen die meent dat het pieten-debat een bedreiging vormt voor "ons" Sinterklaasfeest of "onze" identiteit, die kan beter Jeroen K. 'n middagje voor straf in de hoek zetten en 'n paar televisiesinten wegbezuinigen.

Die knecht moet weg. Zwarte Piet mag misschien nog even blijven. Racisme nooit niet!

Zwarte Piet en ik deel 1 - Zwarte Piet en ik deel 2
Wie zoet is krijgt lekkers. Hoe een Sinterklaas-protest uit de hand liep hardhoofd.com 161111