Nederlandse geschiedenis  Utrecht  Home 

Inleiding paleografie

Op deze bladzijde vindt U een praktische inleiding op het lezen van oud schrift in Nederlandstalige archiefstukken. Aan de orde komen behalve tips voor het ontcijferen op zich regels voor het noteren, het zogeheten transcriberen, en vooral de verschillende manieren van afkorting. Ook de weergave van cijfers en munteenheden wordt besproken. Natuurlijk ontbreken hier niet verwijzingen naar literatuur en nuttige websites.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Definitie van paleografie

Paleografie is de studie van het schriftwezen in het verleden. Dat houdt dus niet alleen het schrift in, maar ook de plaats waar iets is geschreven, het tijdstip, de materialen waarmee en waarop werd geschreven, de onderwerpen en de genres, enzovoort. Allereerst enkele definities van belangrijke praktische begrippen.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Letters

Letters worden onderscheiden in majuskels en minuskels. In Karolingische handschriften waren deze twee lettersoorten in gebruik. Zij verschillen niet zozeer in grootte, maar in structuur. Door de structuur te herkennen kan men teksten beter ontcijferen.

a = korte letter, b = opgaande letter, g = dalende letter, en f = lange letter. Loop zo zelf de andere letters van het alfabet na. Als twee letters zo worden verbonden dat ze hun structuur verliezen of van structuur veranderen, is er sprake van een ligatuur.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Transcriberen

Een transcriptie is een afschrift in andere letters (ook lettersystemen) of symbolen dan het geschrift waarnaar het is vervaardigd. Het is niet zomaar een handgeschreven kopie of een exacte nabootsing (facsimile).

Eisen aan het transcriberen

  1. getrouwheid bij de weergave
  2. leesbaarheid (zelf duidelijk schrijven, typen of met de tekstverwerker vormgeven)
  3. hoofdletters worden naar het moderne gebruik weergegeven
  4. leestekens worden eveneens naar het moderne gebruik weergegeven; zonodig wordt er aangevuld
  5. samenvoegingen: transcriberen naar modern gebruik, b.v. opden -- op den; omgekeerd voor losstaande woorddelen: na dat -- nadat
  6. i en j, u en v: modern gebruik in transcriptie: b.v. jk -- ik; Vtrecht -- Utrecht; wt -- uut
  7. ij: de ij blijft ij, als wij dat ook doen, b.v. vijfftich -- ij; maar twijntich -- twyntich

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Schriftsoorten

We houden ons hier niet bezig met de schriftsoorten in middeleeuwse boeken, maar met de schrijfstijlen op kanselarijen, de schrijfbureaus van officiële instanties. Hier ontstonden veelal de stukken die nu in archieven te vinden zijn. Binnen deze afbakening vallen er in de late Middeleeuwen slechts twee soorten schrift te onderscheiden : gotisch cursief en humanistisch cursief, deze laatste in de Noordelijke Nederlanden vanaf begin 17e eeuw. De andere schriftsoorten spelen voor andere landen en tijdvakken, en in het bijzonder bij handschriften. Op de beloofde pagina over Latijnse paleografie komen de andere schriftsoorten aan de orde. Wie hierover en over andere onderwerpen meer wil weten kan verdere literatuur raadplegen.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Afkortingen

Vanaf vooral de dertiende eeuw gebruiken 'onze' kanselarijen tot en met de achttiende eeuw vele afkortingen. Er zijn drie soorten afkortingen. Hieronder volgen enige voorbeelden:

suspensie            bij voorbeeld is afgekort, b.v., zelf een voorbeeld van suspensie! S = Sint; Joh. = Johannes

contractie            St. = Sint; mij. = maatschappij; Joes = Johannes  

vervanging          % & $£ @, er zijn dus ook hedendaagse voorbeelden; vroeger schreef men & in plaats van et en ende      

                            9 = con, b.v. 9tract = contract; 9sent = consent; 9 = -us, b.v. fili9 = filius; de 9 staat bovengeschreven (in superscript)

Er zijn in handschriften verschillende manieren om afkortingen aan te geven. Hieronder worden zes manieren besproken:

  1. afkortingstekens
  2. hoger schrijven
  3. combinaties van afkortingstekens en hoger schrijven
  4. doorstreping van letters
  5. gebruik van hoofdletters
  6. afkorting door bijzondere tekens

1.  afkortingstekens - bij de afkortingstekens zijn er vele variaties

a punt bij suspensie, b.v. m. = meter; e. = edele, wed. = weduwe

b : en ; bij suspensie, b.v.      q: = que, voorbeeld: authentiq;

c apostrof, b.v. z' = zoon, donnersd' = donnersdag. Verwar de apostrof niet met het zgn. verticaal afkortingsteken (zie onder e)!  

d horizontale afkortingsstrepen: deze staan boven letters : vaak voor -n of -m, b.v. wonen = wonnen, comissie = commissie, Hollat = Hollant

Cls = Claes, Heric = Henric, ano = anno

ook voor -de na de n, b.v. wonen  = wonende, en = ende

e verticaal afkortingsteken: vervangt de r, meestal met een klinker erbij  (ar of ra, er of re)

b.v. Kat'inen = Katerinen, vad'en = vaderen, stuv's = stuvers, he’n = heren

f een haal naar beneden: met de volgende betekenissen: -en, -n, -is, -nis, -ijk.

    2. hoger schrijven (superscript)

Bepaalde letters worden bij contractie hoger geschreven, b.v. Ao = Anno, No = Numero

   = open a, wordt bovengeschreven en is vlak. Denk altijd een r voor of achter de open a:

Voorbeelden: ic sprc = ic sprac, grve = grave, contrrie, 9trrie = contrarie, grcie = gracie

     3. combinatie van 1 en 2: hoger geschreven afkortingstekens

Eerst een haal naar beneden en vervolgens de bovengeschreven letter, b.v.      = weduwe,

      = gedaagde,        = huisinge,         = gedeputeerde,           &= ondertekent (onderaan een stuk)  

    4. afkorting door middel van doorstreping van letters

Voorbeelden:   = ver,    = ber,    = per, par of por,    = ker     = der,      = peper,    = september

 = vernis. N.B.    = pro,    = pre, prae, pi = pri

    5. afkorting m.b.v. één of meer hoofdletters

E(d) = Edele, EE = Edelen, EEeHH = Edele Heren, EM = Edele Mogenden (statenleden), EHM = Edele Hoog Mogenden, de Staten-Generaal, UE = Uedele, Ed = Eerwaarde (in kerkelijke stukken). Ook combinaties met gewone letters komen voor: p.p. = pro patria.

    6.  afkorting d.m.v. bijzondere (al dan niet stenografische) tekens

 &  = et,        = dattet, 9 en 9,     = moet, h9 = huus

De lettercombinaties m, n, ni, nu, ui, mu, mi, in, enzovoort laten zich vaak lastig lezen: minimum. Men moet dan de 'poten' tellen, en bedenken welk woord er kan staan gezien de context. Boven de u staat vaak het zogeheten diakritische streepje, een streepje om deze leter van de v te onderscheiden: . Veel voorkomende afkortingen zijn voorz., voorscr., voorgem., voorgen., voorm. en voorn. Dit hoeft men niet per se voluit te weergeven, want het kan voorscreven of voorschreven betekenen, en zo kan het om voorgenoemd met d dan wel t gaan.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Munten

1 pond, lb, £ (Latijn libra) heeft 20 schellingen, sc. of s., verdeeld in 12 denieren, denariën, groten, penningen: d., den., g., gr., penn. Soms telt men 24 mieten, mijten, in één penning: m.

1 florijn, floreen, gulden: fl., ƒ, flor., g., guld., gl., , ,,    . ; 20 stuivers of stuvers: st. of s.

N.B. Komen de vetgedrukte afkortingen s. of g. voor, dan kan het dus om twee eenheden gaan.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Cijfers

Romeinse cijfers : I = 1, II = 2, III = 3, IV of IIII = 4, V = 5, VI = 6, VII = 7, VIII = 8, IX of VIIII = 9, X = 10. Ook gebruikte men kleine letters : iii = 3; lxx = 70.

L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000.
Let op: = D = 500, M = 1000

VIc = 600, IIIm VIIIc XXII = 3822, MCMXCI = 1991, MMII = 2002
vierdehalf = drieënhalf, want 3 + ½ = 4 - ½ (vergelijk ons anderhalf). Arabische cijfers :

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur

Literatuur

U wilt meer weten over oud schrift? Bijna ieder archief beschikt over enige van de hier genoemde boeken. Vaak organiseert men cursussen paleografie of er zijn werkgroepen die bronnen transcriberen. U vindt archieven via Archiefnet.

  • E.I. Strubbe, Grondbegrippen van de paleografie der Middeleeuwen (2 dln., Gent 1964) - Strubbe leidde generaties historici op.
  • J.L. van der Gouw, Oud schrift (Zwolle 1963; 2e druk, Alphen a.d. Rijn 1980).
  • B.N. Leverland, Zo schreven onze voorouders. Nederlands schrift tussen 1450 en 1700 ('s-Gravenhage 1980).
  • P.J.  Horsman, Th.J. Poelstra en J.P. Sigmond, Schriftspiegel. Nederlandse paleografische teksten van de 13e tot de 18e eeuw (Zutphen 1984).
  • A.F. Gehlen, Notariële akten uit de 17e en 18e eeuw : handleiding voor gebruikers (Zutphen 1986).
  • B. Engelhart en J.W. Klein, 50 eeuwen schrift (Amsterdam 1988) - een zeer leesbare algemene geschiedenis van het schrift.
  • C.C. de Glopper-Zuijderland, Oud schrift 1400-1600 (Den Haag 1997) - behandelt ook bronnen in het Latijn.
  • M. Bruggeman en H.J.Ph. Kaajan, Oud schrift 1600-1700 (Den Haag 1996).
  • W.R.C. Alkemade, Oud schrift 1700-1825 (Den Haag 1995).
  • C. Dekker e.a., Album paleographicum XVII Neerlandicarum (Utrecht 1991) - een prachtige schriftatlas voor gevorderden.

Voor verschillende provincies zijn er gerichte handleidingen met veel voorbeelden en literatuurverwijzingen, zoals:

  • A. van der Veen en R. Wols, Lezen in Brabantse bronnen. Begrippenapparaat bij Brabants oud-schrift (2e druk, 's-Hertogenbosch 1989).
  • L.M. Hollestelle e.a., Werken met Zeeuwse bronnen. Tekst en uitleg bij het lezen van archiefstukken (Amsterdam 1998).
  • B. van Straalen, J. Kummer en F. Peereboom, Lezen in Gelderse en Overijsselse bronnen. Gids bij oud schrift in Gelderland en Overijssel (Kampen-Zwolle-Zutphen 1998).
  • G.L.A. Roks, Oud schrift in Limburg. Een oefenboek (Maastricht 1993).

Op internet zijn er cursussen en gidsen te vinden. Een aantal ervan richt zich specifiek op Nederlandse bronnen:

Over het middeleeuwse schrift vindt u ook informatie op mijn handschriftenpagina.

Definitie    Letters    Transcriberen    Schriftsoorten    Afkortingen    Munten    Cijfers    Literatuur


#boven  Home     ov - 12 februari 2017