Home  Overzicht

Het theater te Orange met standbeeld van keizer Augustus, foto ov, juni 1980

Romeins recht

Voor Romeins recht bestaan er verschillende goede sites. Ook daarom blijft de informatie hier beknopt. Aan de orde komen de geschiedenis van het Romeinse recht, de inhoud en opbouw ervan, de bronnen en literatuur, inclusief vertalingen, en tot slot verwijzingen naar sites met meer informatie.

De informatie hier wordt niet meer geactualiseerd, ga daarvoor liever naar www.rechtshistorie.nl.

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites

Geschiedenis van het Romeinse recht

Het vroegste Romeinse recht is in nevelen gehuld. In de achtste eeuw voor Christus bestond Rome al, een stad waar Etrusken woonden. De eerste bekende bron van het Romeinse recht zijn de Twaalf Tafelen uit het midden van de vijfde eeuw, geschreven in vroeg Latijn. Rome werd na de koningstijd geregeerd door consuls en de senaat. Slechts weinigen hadden kennis van het recht eer de Twaalf Tafelen enige rechtszekerheid brachten. Leden van gegoede families, met name patriciërs en senatoren, gaven desgevraagd juridisch advies. De senaat stelde zelf of op voorstel van consuls wetten vast. Over de periode van de Late Republiek (2e en 1e eeuw v. C.) is meer bekend. De praetor gaf ieder jaar een edict uit waarin hij vaststelde hoe hij recht zou laten spreken. Ook de censoren hadden een juridische taak, het toezicht op de zeden. Uit de pleitredes en brieven van Cicero ontstaat een beeld van de rechtspraak. Kenners van het recht gingen boeken schrijven. Inmiddels was Rome allang van een stadstaat uitgegroeid tot een wereldrijk.

In de Keizertijd kwamen er grote juristen op, die in dienst van de keizer stonden. Beroemde namen waren Ulpianus, Papinianus, Paulus en Julianus. Van de jurist Gaius is een inleidend leerboek, de Instituten, geheel overgeleverd. De brieven van gouverneur Plinius bieden een blik op rechtsvragen die hij aan de keizer voorlegde. Het edict van de praetor werd voorgoed vastgelegd. Keizer Theodosianus poogde met zijn Codex orde te scheppen in het recht. In de verwarring van het Laat-Romeinse Rijk deed keizer Justinianus begin zesde eeuw een poging om rechtseenheid te scheppen door keizerlijke decreten te laten verzamelen en op samenhang te schiften. Dit werd uitgewerkt in een nieuwe Codex. Later volgden nog Novellen, zijn eigen wetten. Bovendien liet hij een geordende bloemlezing uit de klassieke Romeinse juristen samenstellen, de Digesten. Voor het rechtsonderwijs schreef hij zijn eigen Instituten voor, die deels voortbouwen op het leerboek van Gaius. De Justiniaanse codificatie is de basis voor de nieuwe bestudering en bewerking van het Romeinse recht in de Middeleeuwen.

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites 

Opbouw en inhoud van het Romeinse recht

Het Romeins recht is eerst en vooral privaatrecht, recht van en tussen burgers. Daarnaast is in verhouding het staatsrecht en het volkerenrecht van minder belang. Het Romeins recht houdt zich bezig met de verhoudingen tussen personen, met hun rechtshandelingen, met de rechten die zij over goederen uitoefenen. Rechtspersonen waren vooral de vaders van families, die letterlijk pater familias waren. Over hun vrouwen, kinderen en slaven oefenden zij grote macht uit. Een belangrijk element was verder het procesrecht. Kende het oudere recht een overdaad aan strikt na te volgen procesformules, in een latere fase kon men verschillende acties instellen. Vaak was het dan de vraag welke actie precies. De partijen in een proces traden zelf op, terwijl de rechter pas aan het eind van een zaak in actie kwam. Er waren geen rechtbanken zoals nu. In grote staatsprocessen zoals Cicero die voerde, was de rol van de advocaat meer die van redenaar dan die van een advocaat in moderne zin.

Aan het Romeinse recht valt de gedetailleerde en toch beknopte wijze op waarmee men op problemen ingaat. Vele zaken bekijkt men aan de hand van een casus, een concreet geval, zie de voorbeelden. Men heeft het niet in abstracto over schade, maar over een wagen die iemand raakt op het Capitool. De casuïstiek is belangrijker dan een strikte systematiek, al heeft men later vaak geprobeerd om het Romeinse recht systematisch in te richten. De beroemde juristen schreven over verschillende onderwerpen of becommentarieerden het edict van de praetor. Het erfrecht vormt de eigenlijke kern van het Romeinse recht. Familierecht, zaken- en goederenrecht, en het verbintenissenrecht zijn naast het procesrecht de andere grote deelgebieden. Het juridisch gehalte van het Romeinse recht is dusdanig dat het juristen in vele tijden en werelddelen diepgaand heeft beïnvloed. Ook kende men vanwege de Romeinse geschiedenis een groot prestige eraan toe.

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites

De bronnen van het Romeinse recht

De tijd heeft veel oude bronnen verloren laten gaan. Geleerden spreken over bronnen voor Justinianus en over de bronnen die Justinianus heeft gecodificeerd. De Twaalf Tafelen zijn gereconstrueerd uit de werken van latere juristen. Op dezelfde manier is het praetorisch edict overgeleverd. In de Codex van Justinianus zijn de eerdere keizerlijke decreten bewerkt en geharmoniseerd. Wel weten we dankzij de opschriften wie de decreten heeft uitgevaardigd. De Digesten of Pandekten zijn samengesteld uit een bronnenverzameling rond de grote klassieke juristen. Dankzij de opschriften bij iedere lex of wet is bekend uit welke juristen men heeft geselecteerd en welke werken zij schreven. De wetten zijn geordend per onderwerp, in tituli. De verschillende titels van de Digesten zijn geordend in 50 boeken, libri. In 2001 kwam een vijfdelige vertaling van de Digesten in het Nederlands gereed.

Justinianus - versies bij de Latin Library

Allerlei Romeinse wetten en edicten zijn recent opnieuw kritisch uitgegeven:

Online zijn er behalve de bronnen van het Justiniaanse recht ook verschillende andere beschikbaar:

Een verouderde en niet zo betrouwbare Engelse vertaling door Samuel P. Scott van onder andere de Twaalf Tafelen, Digesten, Codex, Novellen, de Instituten van Gaius en van Iustinianus kan men online raadplegen: The Civil Law, including the Twelve Tables... (17 dln., Cincinnati 1932).

Enige woordenboeken:

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites 

Literatuur

Er vallen veel titels te noemen. Eerst enige boeken die niet alleen voor juristen zijn bedoeld:

Sommige keuzes zijn traditioneel bepaald. Voor de "externe" geschiedenis:

Over de "inwendige" geschiedenis zijn er talloze handboeken verschenen. Denk alleen aan de vele Duitse werken der "Pandektistik" (Britz, Dernburg, Vangerow, Windscheid)! Hier enige titels:

Belangrijke tijdschriften over Romeins recht zijn:

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites

Sites

Geschiedenis   Opbouw   Bronnen   Literatuur   Sites


Boven  Home  Overzicht  ov - 2008 / 2014