Links Utrecht    Home  Overzicht

Fragment drieluik Kruisiging met Domkerk - anoniem, Noord-Nederland, circa 1460 -Centraal Museum, Utrecht, inv. nr. 2481 (bruikleen Instituut Collectie Nederland, inv. nr. a1892)  

Utrechtse geschiedenis

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Deze bladzijde gaat vooral over de stad Utrecht in de middeleeuwen, maar daarbij komen andere tijdvakken ook aan de orde. Ik wijs op algemene literatuur, op tijdschriften en enkele grote studies, op belangrijke bronnen in Het Utrechts Archief, en op het middeleeuwse recht van Utrecht. Er komen pagina's over specifieke onderwerpen, allereerst over middeleeuwse kronieken.

Utrechtse geschiedenis in vogelvlucht

Een Romeins legerkamp, Trajectum ad Rhenum, uit de eerste eeuw vormt de eerste bewoning van Utrecht. Begin november 2002 werd nog duidelijker dat de Rijn bij Utrecht deel uitmaakte van de limes, de Romeinse grensverdediging : de wachttoren bij De Meern uit het midden van de eerste eeuw n.Chr. is zelfs de vroegst bewaarde van heel Europa. Liefst vijf Romeinse schepen zijn er gevonden. In november 2004 is er in de nabijheid een Romeins huis opgegraven. In 2015 wordt een replica van het Romeinse castellum geopend. Van de periode tussen de Romeinen en de 9e eeuw is weinig bekend. In de 9e eeuw was Utrecht al een bisschopsstad, maar tijdenlang woonden de bisschoppen in Deventer. Dorestad bij de Lek was groter dan Utrecht. Er ontstonden in de elfde eeuw naast het oudere St. Maartens- of Domkapittel en het Salvator- of Oudmunsterkapittel nog drie kapittels: St. Jan, Ste. Marie en St. Pieter.

In de twaalfde eeuw groeide Utrecht in belangrijkheid. De Utrechtse bisschop was namelijk ook een wereldlijk vorst. In 1122 verkregen de kooplieden belangrijke rechten. Er werden vier parochiekerken gesticht: de Buurkerk, de Jacobikerk, de Nicolaas- en de Geertekerk. Utrecht was ook een handelsstad. In de veertiende eeuw kwamen de gilden korte tijd aan de macht. In die eeuw begon men de bouw van de gotische Domkerk en Domtoren. De stad kende tientallen kloosters. Het Agnietenklooster vormt de kern van het Centraal Museum. In het Catharijneconvent is een museum voor kerkelijke kunst gehuisvest. De Utrechtse bisschop was regelmatig in conflict met Holland en Gelre. In de vijftiende eeuw krijgt BourgondiŽ steeds meer invloed op Utrecht. In 1528 verliest de stad haar zelfstandigheid.

De Reformatie won vanaf 1566 langzaam aan kracht, zeker na de dood van de laatste aartsbisschop in 1580. Utrecht was vanaf 1559 tot 1580 een aartsbisdom. Van grootste stad in de Noordelijke Nederlanden werd Utrecht een regionaal centrum. In 1579 werd er de Unie van Utrecht getekend, zo belangrijk voor de religieuze tolerantie. De stichting van de universiteit in 1634 bracht nieuw leven. In 1713 sloot men de Vrede van Utrecht om de Spaanse Successieoorlog te beŽindigen. Het conflict over doctrine en hiŽrarchie binnen de zogeheten Hollandse Zending liep in 1723 uit op het Utrechtse Schisma: in de 19e eeuw werd deze afgesplitste kerk het startpunt voor de Oud-Katholieke Kerk.

In 1853 werd Utrecht weer een bisschopsstad. Pas laat in de 19e eeuw groeide de industrie en nijverheid in en rond Utrecht. De komst van de spoorwegen en hun hoofdkantoor, de aanleg van het Merwedekanaal (1892), de Jaarbeurs (1916), de vele hoofdkantoren van banken en verzekeringen, en de sterk gegroeide universiteit maakten de stad tot een centrum voor zakelijke dienstverlening en kennisuitwisseling. De komst van het overdekte winkelcentrum Hoog Catharijne opende de ogen voor het behoud van vele monumenten. De unieke vondsten van een Romeinse wachttoren, meerdere schepen, een wachttoren, een weg, een badhuis, een brug en een haven zullen het hart gaan vormen van de nieuwe grote stadswijk Leidse Rijn.

Algemene literatuur

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Middeleeuws Utrecht - zie ook de links voor middeleeuwse geschiedenis

Over de middeleeuwse geschiedenis van Utrecht is veel geschreven. Hier volgt een selectie van grotere studies, enkele bundels en enige bronnenuitgaven. In de Stichtse Historische Reeks is een aantal boeken over middeleeuws Utrecht verschenen:

Van andere omvangrijke en belangrijke (recente) studies noem ik hier:

Interessante artikelen brengen de volgende bundels:

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Bronnenedities

De volgende bronnenuitgaven zijn van meer dan gemiddeld belang:

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Het recht van Utrecht

Het gaat hier om de juridische organisatie, bestuur en rechtspraak in de stad Utrecht gedurende de Middeleeuwen. Enige studies zijn al vermeld. Er zijn belangrijke bronnenuitgaven:

Voor het kerkelijk recht zijn er ook bronnenuitgaven:

Over kenners van het kerkelijke recht uit het bisdom Utrecht zijn er enige studies:

  • Gerbenzon, Pieter, 'Some medieval canonists from the diocese of Utrecht', Studia Gratiana [Collectanea Stephan Kuttner, vol. 2] 12 (1967) 249-263.
  • McCurry, Charles, 'Jean de Sierck and a lost commentary on the Liber Sextus', Bulletin of Medieval Canon Law 3 (1973) 142-144 - Jan van Sierck (overleden in 1309) was bisschop van Utrecht (1291-1296) en nadien van Toul.

Zie voor de rechtspraak van de bisschoppelijke officiaal en de officialen van de kapittels studies van Carla de Glopper-Zuijderland:

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Stedelijke archiefbronnen

Van de onuitgegeven bronnen zijn onder andere de hier genoemde stedelijke archiefstukken van belang. Veelal zijn het seriŽle bronnen. De rekeningen en raadsbesluiten plaatsen de rechtsboeken in een breder verband en tonen de praktijk. Een aantal bronnen is getranscribeerd. Elders op deze site meer over het lezen van oud schrift.

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links

Links

Algemene literatuur   Middeleeuws Utrecht   Edities   Het recht van middeleeuws Utrecht   Stedelijke archiefbronnen   Links


Boven  Home  Overzicht  ov - 2 december 2009 / 2014