Rob Reijerkerk

 

 

 

home

 

 

Uit de rubriek TAAL

.

 

 

Gaelic.

 

 

Mijn kleinzoon is nog geen drie en hij spreekt al drie of  vier talen. Ik overdrijf nu natuurlijk een beetje, maar er is wel iets van waar. Met zijn moeder spreekt hij Nederlands, en dat is dus voorlopig zijn moedertaal en ik moet zeggen dat zijn uitspraak voortreffelijk is. Met zijn vader spreekt hij Engels, en dat is ook de taal die zijn ouders met elkaar spreken. Engels is de taal die hij het meeste spreekt. Zij wonen met z’n allen in Warschau en daar gaat mijn kleinzoon ook naar de  internationale school; officieel is de school Engelstalig, maar omdat de leidsters van huis uit Pools zijn, en veel kindertjes ook Pools spreken, vangt hij af en toe ook wel een paar zinnetjes van die taal op. En van zijn vader leert hij af en toe een paar woorden Gaelic, oftewel het Keltisch zoals dat in Ierland wordt gesproken.

 

Zijn vader spreekt weliswaar Engels, maar hij is een Ier en voor een rechtgeaarde Ier blijft het Engels toch altijd de taal van de gehate onderdrukkers. Het Engels van Brian heeft wel een heel apart accent, dat de taal zelfs voor Engelsen moeilijk te volgen maakt. Is dat een kleine, maar effectieve  wraakneming?  Brian heeft Keltische studies gevolgd, niet zo zeer omdat je daar je brood mee kunt verdienen, maar eerder uit patriottisch sentiment. Mijn kleinzoon heeft dan ook een echte Keltische voornaam: Oisín. En vanwege datzelfde patriottische sentiment wil Brian dat Oisín ook nog Gaelic leert.

 

 

KELTISCHE TALEN.

Met het Keltisch is het raar gegaan. Ooit, lang geleden, was het Keltisch de belangrijkste taal van West-Europa. De Galliërs die door Julius Caesar onderworpen werden, spraken Keltisch en in de tijd van zijn grootste verbreiding, zo’n vijfhonderd voor christus, werd de taal gesproken van de Ierland en Groot-Brittannië tot aan de Zwarte Zee. Zelfs in het noorden van Italië, dat toen nog niet in handen was van de Romeinen, werd een vorm van het Keltisch gesproken. Vanaf dat moment is het bergafwaarts gegaan met de taal. In de gebieden die onder Romeins gezag kwamen werd het Keltisch al snel verdrongen door het Latijn en alleen in Ierland en sommige delen van Groot-Brittannië bleef het bestaan: in Cornwall in het zuiden, in het ontoegankelijke Wales en op het eiland Man. Of er in het noorden achter de muur van Hadrianus, in wat nu Schotland heet, ook al een vorm van Keltisch werd gesproken, is niet helemaal duidelijk. Het Gaelic, zoals dat nu in sommige streken van Schotland nog te horen is, werd waarschijnlijk pas na de Romeinse tijd door de Ieren naar Schotland gebracht. In die uithoeken van Europa kon het Keltisch zich nog eeuwenlang handhaven. Maar het stond altijd wel onder de druk van het Engels.

 

Het Keltisch van Cornwall is in de achttiende eeuw al uitgestorven, het is zelfs precies bekend in welk jaar: in 1777, toen Dolly Penrath overleed, die de laatste was voor wie het Keltische Cornish nog de dagelijkse spreektaal was. Sindsdien is het een museumtaal geworden, die door enthousiastelingen in leven wordt gehouden. Het enige dat in Cornwall nog aan het Keltische verleden herinnert zijn de plaatsnamen, die heel anders klinken dan elders in Engeland:  Penzance, Marazion, Trenoweth. Het Keltisch van het Eiland Man heeft het wat langer uitgehouden, de laatste moedertaalspreker van het Manx Gaelic stierf in 1974. Met het Keltisch van Wales is het beter gegaan. Nog zo’n 20 procent van de bevolking spreekt het in meerdere of mindere mate – maar mensen voor wie het de enige taal is, zijn er bijna niet meer. En in Schotland zijn er op de eilanden en aan de westkust nog kleine gebieden te vinden waar het Schotse Gaelic de hoofdtaal is. Maar ook daar is er niemand meer voor wie het de enige taal is.

 

Buiten Groot-Brittannië is er nog een Keltische taal in leven: het Bretons. Volgens de geleerden is het Bretons geen restant van het Keltisch dat er ooit op het grondgebied van het huidige Frankrijk werd gesproken, maar een afstammeling van het Keltische Cornish. Waarschijnlijk werd de taal tussen de vijfde en de zevende eeuw van uit Cornwall naar Bretagne gebracht, mogelijk door vissers die op de vlucht waren voor Ierse zeerovers. Daar bestaat de taal nog steeds. Er zijn nog minstens een kwart miljoen mensen die het Bretons, oftewel het Brezhoneg spreken. Maar de Franse regering heeft het gebruik van andere talen dan het Frans altijd krachtig tegengewerkt. Er mag geen onderwijs gegeven worden in het Bretons, en onder de jongeren zijn er niet veel die het nog spreken. Het ziet er naar uit dat het Bretons zich op de lange duur als dagelijkse spreektaal niet zal kunnen handhaven.

 

N.B. De term Gaelic is alleen van toepassing op de Keltische talen die gesproken worden (werden) in Ierland, Schotland en op het eiland Man. De Keltische talen van Wales, Cornwall en Bretagne vormen een aparte groep, het zogenaamde Brythonic. Een technische manier om het onderscheid tussen de twee groepen Keltisch uit te drukken is deze: de Gaelic talen behoren tot het Q-Keltisch en de Brythonic talen horen tot het P-Keltisch. In woorden die in de laatste taalgroep een “p” klank hebben, hebben in de andere taalgroep een c, uitgesproken als een “k” (die groep heet dan Q-Keltisch, wonderlijk genoeg).

 

 

HET  IERSE  GAELIC.

Ook de geschiedenis van het Ierse Gaelic is er een van achteruitgang en verval – maar wel een geschiedenis met een verrassend succesje in recente tijden. Vanaf de zestiende eeuw zijn de Ieren onderdrukt door de Engelssprekende overheersers, en dat zorgde voor een tweedeling in het taalgebruik: het Engels was de taal van de heersende klasse, terwijl op het platteland het Gaelic de dagelijkse taal bleef. Halverwege de negentiende eeuw werd dat platteland getroffen door een ramp van ongekende omvang: in een aantal opeenvolgende jaren mislukte de aardappeloogst en meer dan een miljoen Ieren kwamen om door de ontberingen. In de jaren daarna vertrokken nog eens vele honderdduizenden van het Ierse platteland naar Engeland of Amerika om daar een veiliger bestaan te zoeken. Vanaf die tijd begon het Gaelic ook op het platteland terrein te verliezen aan het Engels. Maar daar kwam een reactie op. In 1893 werd de Gaelic League (Conradh na Gaeilge) opgericht met het doel de positie van het Gaelic (Gaeilge) te versterken. Die organisatie heeft niet kunnen verhinderen dat het gebruik van het Gaelic als dagelijkse taal is teruggedrongen tot een klein aantal gebieden, de zogenaamde Gaeltacht. In die gebieden, die voornamelijk aan de westelijke kust liggen, wonen nog geen honderdduizend mensen, van wie iets meer dan de helft de taal dagelijks spreekt. Veel is dat niet, op een bevolking van meer dan vier miljoen.

 

Toch heeft de Gaelic League ook wel successen geboekt. Vanaf de oprichting van de Ierse vrijstaat in 1922 is het Gaelic de eerste taal van Ierland – vóór het Engels. Op de door de staat gesubsidieerde scholen is het Gaelic een verplicht vak en tot 1974 was een zekere beheersing van het Gaelic een eis voor ambtenaren en employés van staatsbedrijven. Door heel Ierland heen zijn de naambordjes zowel in het Engels als het Gaelic en officiële teksten worden ook in het Gaelic gepubliceerd. Maar het grootste succes is wel dat de Ieren een paar jaar terug de EU zo gek hebben gekregen om het Gaelic als een van de officiële talen van de Unie te erkennen. Dat betekent dat met ingang van 2007 alle stukken uit Brussel nu ook in het Gaelic vertaald moeten worden, terwijl de kans klein is dat die vertaalde teksten ooit door iemand anders dan door de vertaler en zijn collega’s geraadpleegd zullen worden. Je kunt de situatie vergelijken met het hypothetische geval dat de Nederlanders het Fries als EU taal erkend zouden krijgen. Ook voor EU documenten in het Fries zou er maar weinig belangstelling zijn. Vermoedelijk is het toch al een zeer selecte groep die reikhalzend uitkijkt naar de publicatie van het volgende EU document.

 

Ik denk dat het Gaelic als spreektaal op den duur gaat verdwijnen. Er zijn te weinig Ieren die werkelijk geïnteresseerd zijn in de herleving van Gaelic. Zelfs in het Ierse parlement, dat naar de Keltisch naam Dáil luistert, wordt vrijwel geen Gaelic gesproken. Er ligt ook een voorstel van de oppositie om het Gaelic in de laatste twee jaren van het secondair onderwijs niet langer verplicht te stellen. De Gaeltacht zal na iedere census verder inkrimpen tot er uiteindelijk niets meer overblijft. Het isolement waarin de taal zich kon handhaven, is voorbij. Ierland is lid van de EU, een buitengewoon succesvol lid ook, en de immigranten stromen toe uit de andere delen van de Unie. Er zijn in Ierland waarschijnlijk al meer mensen die het Pools als dagelijkse taal gebruiken, dan dat er dagelijkse sprekers van het Gaelic zijn.

 

Dat betekent niet dat het Gaelic helemaal geen functie meer zal hebben. Het Gaelic zal zeker blijven voortbestaan door het toedoen van enthousiastelingen als mijn schoonzoon. Het zal in de toekomst de taal zijn van de Ieren die met nadruk voor hun culturele identiteit willen uitkomen. En van de EU natuurlijk.

 

      de shamrock  (seamaróg) – het (onofficiële) symbool van Ierland

 

 

 

Hoe spreek je het in Godsnaam uit?

 

Voor een buitenstaander als ik zien teksten in het Gaelic er buitengewoon verwarrend uit, met allerlei combinaties van klinkers en medeklinkers die je nog niet eerder hebt gezien, en waarvan je geen idee hebt hoe je ze moet uitspreken. Een paar zinnetjes:

 

Céad míle fáilte                  Hartelijk welkom

 

Go raibh maith agat           Dank u wel

 

Slán abhaile                        Proost.

 

Toch schijnt de uitspraak tamelijk eenduidig te zijn, als je de regels eenmaal weet (bij het Engels is het vaak nog een verrassing). Dit is wat ik er over kon vinden:

 

klinkers zonder accent worden kort uitgesproken, klinkers met accent lang

bh klinkt als een ‘v’

c wordt altijd als ‘k’ uitgesproken

ch klinkt als een zachte ‘g’

de d wordt als’dzj’ uitgesproken als hij gevolgd wordt door een e of een i (met of zonder accent)

dh klinkt als de Engelse ‘g’ in ‘gap’, maar als een Hollandse ‘j’ voor een i of een e

mh klinkt als een ‘w’

s klinkt als ‘sj’ voor een i of een e

t klinkt als ‘tsj’ voor een i of een e

th klinkt eerder als een ‘h’

de uitgang -eagh of -eigh klinkt als ‘ie’

 

Tussen een klinker en een medeklinker staat vaak een i (zonder accent) – dat zie je ook in de zinnetjes hierboven. Die i wordt meestal niet uitgesproken. Waarom hij er dan toch staat heb ik niet kunnen achterhalen.

 

Verwarrend is verder dat afhankelijk van de plaats in de zin  de beginletters van een woord kunnen veranderen. Bij namen komt de hoofdletter van de oorspronkelijke  vorm dan op de tweede plaats. Dat ziet er helemaal vreemd uit.

 

i gCorcaigh                        in Cork

 

Deze opsomming is zeker niet volledig.

 

 

Het enige Gaelic woord dat ik wel kan uitspreken is Oisín, de naam van mijn kleinzoon (de naam betekent “mannelijk hert”, is mij verteld). De O is kort en die eerste i hoor je niet of nauwelijks; de tweede i, met het accent, klinkt als de Hollandse ‘ie’ en  hij maakt ook dat s verandert in een soort zachte ‘sj’.

 

 

 

 

 

OF ZAL SPONGEBOB HET GAELIC REDDEN?

Maar misschien is er toch nog hoop voor het Ierse Gaelic. Deze zomer waren we in Ierland en daar ontdekten we het televisiekanaal TG4, dat in het Gaelic uitzendt. Er is niet alleen plaatselijk nieuws in de plaatselijke taal (met Engelse ondertiteling), maar ook films en cartoons worden in het Gaelic nagesynchroniseerd. Mijn zonen waren geheel verbijsterd toen bleek dat een Spongebob een zacht gemurmel uitstootte waar ze geen touw aan vast konden knopen.

“Ik kan alleen de namen verstaan,” zei Tristan.

“Dat is nou Gaelic,” verklaarde ik.

Ze vonden het maar niks.

 

TG4 bestaat ongeveer tien jaar en trekt nu enkele procenten van de kijkers. Maar toch: misschien is TG4 de redding van het Gaelic. Niet omdat de volwassenen nu opeens massaal de programma’s in het Gaelic zullen gaan volgen, maar wel omdat de peuters en de kleuters de cartoons willen zien, ook al worden ze gesproken in een taal die ze nog niet begrijpen. Martijn heeft toen hij klein was zonder zich er speciaal voor in te spannen heel wat Engelse woorden en uitdrukkingen geleerd door naar Cartoon Network  te kijken, en ook Tristan begint zijn Engelse woordenschat behoorlijk uit te breiden door de Engelstalige series (met ondertiteling) waar hij naar kijkt. Kinderen hebben een groot vermogen om een taal op te pikken die in hun omgeving wordt gesproken, ook al is het niet de taal van hun ouders. Misschien dat er over een jaar of twintig in Ierland een generatie zal zijn opgegroeid die het Gaelic heeft geleerd van Spongebob en Tom en Jerry. Dan zal misschien toch nog bereikt worden wat officieel de doelstelling is van de Ierse regering: een geheel tweetalig Ierland.

 

Rob Reijerkerk

 

 

 

BRONNEN.

 

Victor Stevenson Woorden. Een geïllustreerde geschiedenis van de westerse talen. Uitgave: Atrium /Elmar Rijswijk, 2007. Oorspronkelijk: The World of Words, 1983,1990

 

In de Engelstalige wikipedia:

http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_language

en in het Nederlands:

http://nl.wikipedia.org/wiki/Iers-Gaelisch

 

Ik kijk ook nog wel eens in een ouderwetse papieren encyclopedie. In de Winkler Prins die ik van mijn vader heb geërfd, staat een kort maar helder artikel van professor Maartje Draak, die vroeger in Nederland de deskundige bij uitstek was, als het om het Keltisch ging.

 

© Rob Reijerkerk

eerste versie af op 6-7-2007

iets uitgebreid op 16-7-2007

 

home