Jutten, Jetten, ......

De familienaam Jutten is een metronymicum, d.w.z. een naam die naar de voornaam van de moeder is gevormd. Hij is afkomstig van de verkorte vorm Jutte, die op haar beurt afstamt van de voornaam Judith. Afhankelijk van het oorspronkelijke taalgebied verschijnt de familienaam met of zonder uitgang -n.

De betekenis van de Hebreeuwse naam Jehudith is waarschijnlijk 'vrouw uit Judea'. De naam komt weliswaar in het Oude Testament voor als die van de vrouw van Esau, maar zijn grote populariteit kreeg hij (reeds in de Middeleeuwen) door het boek Judit. Door het verhaal over haar is de naam Jutte in de vroege tijd van het christendom hier populair geworden; ook in vorstelijke en adellijke geslachten was hij zeer geliefd. Hierdoor verbreidde de naam zich niet alleen over het Europese vasteland, maar duikt hij ook op in Engeland. Hij werd daar verward met een Angelsaksische (Germaanse) naam Jutta 'strijd'.
Het is trouwens de vraag of oude vormen als Jutte niet teruggaan op een Germaanse naam, waarmee Judith later verbonden is. Hoewel de naam Jutte buitengewoon populair was, bestond er geen bekende heilige die zo heette, vandaar de uitdrukking 'met St.-Juttemis' in de betekenis van 'nooit'. [bron: Meertens Instituut, Nederlandse Voornamenbank]

Door de grote verspreiding evolueert het metronymicum Jutte op diverse plaatsen onafhankelijk van elkaar tot een familienaam. Er zijn verschillende mogelijkheden.
De naam Jutten kan een tijdje een soort aliasnaam zijn geweest, verwijzend naar een vrouwelijke voorouder. In de Limburg, Brabant en Vlaanderen en een groot deel van Duitsland werden in navolging van Zuid-Europa in de 15e of 16e eeuw familienamen vrij algemeen en zijn ook aliasnamen als zodanig gebruikt.
Iemand uit de adel vermaakt aan zijn vrouw of dochter Jutte een boerderij of grondstuk dat daarna haar naam blijft dragen. Latere bewoners worden vervolgens met die naam aangeduid om tenslotte familienaam te worden. Dit is onder andere het geval in enkele plaatsen in Overijssel (Dalfsen, Magele).
Tenslotte kan de naam ook worden aangenomen bij de naamsaanneming rond 1812. Iedereen die nog geen familienaam had, moest er een registreren voor zichzelf en zijn kinderen. Meestal betreft dit een naam die eerder als patroniem of boerderijnaam in gebruik was.

Jet, Jetje, Jetta zijn verkorte vormen van de voornaam Henriëtte. Dit is een vanaf de 17e eeuw gebruikte vrouwelijke vorm van Henricus. Soms wordt de naam Jetten als metronymicum hiervan beschouwd. Dit is echter niet waarschijnlijk. De naam Jetten komt al in de 16e eeuw voor en wordt dan zelfs al door elkaar gebruikt met de vormen Jeutten en Jutten (Ophoven-Geistingen, Belgisch Limburg). Jetten is een vorm die plaatselijk de voorrang krijgt boven Jutten. De oorsprong van de naam is dan niet meer van belang.

Wanneer de naam eenmaal als familienaam is ingeburgerd, wil dat immers niet zeggen dat hij niet meer verandert. Met name de uitspraak in het plaatselijk dialect is van grote invloed op de schrijfwijze. De registratie op papier is gedurende langere tijd een persoonlijke weergave van het gesproken woord. Bij mijn eigen stam tref ik de varianten Jutten, Jütten, Jetten, Jötten en Jeutten aan.
Het onderscheid tussen Jütten en Jutten (of Jütte en Jutte) blijft zeker tot de 19e eeuw vaag. Om verwarring met de n uit te sluiten wordt op papier vaak een diakritisch teken (streepje, boogje) boven de u geplaatst. Soms wordt hiervoor een trema (twee puntjes) gebruikt. Het is niet altijd duidelijk of hiermee ook een klankverandering (uu i.p.v. u) wordt aangegeven. In dat geval krijgt de familienaam de vorm Jütten of Jütte.
Soms zie je dat een poging wordt gedaan een klank op te schrijven. Aangetroffen varianten zijn bijvoorbeeld Jëtten, Jotten, Jueten en Juytten.
Nakomelingen Jütten/Jütte in de Verenigde Staten worden daar geregistreerd als Juetten/Juette.

Natuurlijk wordt een naam niet altijd even duidelijk uitgesproken of verstaan en ook worden namen in aktes soms niet goed gelezen. Verbasteringen door een pastoor of ambtenaar hebben bijvoorbeeld geleid tot Jette, Gutten, Gütten, Gütte, Götten, Götte, en Uten. In sommige streken (o.a. Duitse Rijnland) is er nauwelijks klankverschil tussen G en J en op papier lijken deze letters vaak ook op elkaar. De kinderen van broodbakker Wilhelm Johann Jutte uit Zierenberg in Hessen worden in Amsterdam ingeschreven met de naam Gutte, de naam waarmee hij zelf ook ondertekent. In 1838 wordt door de Rechtbank in Amsterdam beslist dat de naam veranderd wordt in Jutte, de naam die ook op het doopbewijs staat.

In Hechtel (B) komt in het begin van de 17e eeuw de naam Jeuten voor, dit wordt Jueten en vervolgens Juten in Neerpelt (B). Deze naam blijft tot op heden bewaard, maar in Noord-Brabant dragen sommige nakomelingen van deze familie weer de naam Jutten.

Soms zijn er echte verbasteringen. 'Bokkenrijder' Petrus Jutten uit Retersbeek wordt in Klimmen vermeld met de naam Götten. Via Gottin dragen zijn kleinkinderen namen als Goddein en Goddin.

Daarnaast komen ook varianten voor met een uitgang -s, zoals Jettens, Juttes, Juttens, Jeutens, Jeuttens of vleivormen zoals Jetkens, Jutjes, Jutjens, Jeutjens, Jutgens of Jutsgen. Zelfs voor de naam Göttgens is een verwantschap niet uit te sluiten.

In het noorden van Nederland, met name in Friesland, is Jette (Jetse, Ietse) een mannelijke voornaam. Jetten kan hier ontstaan zijn als een patronymicum, d.w.z. een naam die naar de voornaam van de vader is gevormd. In 1811 neem Jan Klaases in St. Johannesga voor hem en zijn verwanten de familienaam Jetten aan.

Voor de Zaanstreek en in 't algemeen voor Noord-Holland boven het IJ zijn typisch de eenlettergrepige en dikwijls maar uit drie letters bestaande familienamen die in verreweg de meeste gevallen versleten vormen van Oudfriese mansvoornamen zijn. Waarschijnlijk moet ook de familienaam Jut tot deze categorie worden gerekend. Of de familienaam Jut in Noordoost Nederland dezelfde oorsprong heeft is niet duidelijk.
De naamsaanneming van 1812 wordt niet door iedereen serieus genomen. De joden Arie en Marcus David nemen in Amsterdam de naam Juttepeer aan, maar de kinderen en verdere nakomelingen dragen naderhand de familienaam Jut.



©1999-2011 Sjef Jetten, Gulpen. Laatste wijziging: 26 juni 2013.
Het overnemen van gegevens is alleen voor eigen gebruik toegestaan.
Voor ieder ander gebruik is mijn toestemming nodig.