De grenzen aan de groei     (24 decenber 2007)
(n.a.v. een artikel door Martin Wolf in Financial Times)

Inleiding
Onder economen is het nog altijd – een heel enkele uitzondering als Arnold Heertje daargelaten – bijna bon ton om het rapport 'Grenzen aan de Groei' van de Club van Rome weg te honen.  Toch begint bij sommigen van hen door te dringen dat de Club van Rome, zij het iets later dan gedacht, het wel degelijk bij het goede eind had.  Alleen willen deze zelfde economen nog steeds niet aan de consequenties er van.

Groei
Onder de titel "The dangers of living in a zero-sum world economy" (1) schreef Martin Wolf, een van de vaste columnisten in Financial Times op 18 december j.l. een opmerkelijk artikel.  Daarin stelt hij dat, indien de (wat hij ziet als "de") economische groei t.g.v. fysieke beperkingen zou stoppen we een catastrofe tegemoet gaan, en terugvallen naar een wereld waarin roof en plundering weer de norm worden, en er op grote schaal van brute onderdrukking sprake zal zijn.

In zijn verhaal begint hij met de vaststelling dat sinds de aanvang van de industriële revolutie (rond het begin van de 19e eeuw) we als mensheid zijn losgekomen van fysieke beperkingen die ons onder meer primitieve omstandigheden werden opgelegd.  Daarvoor werd het levenspeil voor een belangrijk deel bepaald door de opbrengsten van het land en de werkkracht van mens en dier.

Met het beschikbaar komen van relatief gemakkelijk toegankelijke energiebronnen – eerst kolen, later olie en aardgas – werd het mogelijk het levenspeil spectaculair te verhogen.  Een periode van ontwikkeling en groei zonder precedent in de geschiedenis van de mensheid brak aan.  Die gaat nog steeds voort, maar er komen thans fysieke grenzen in zicht – daar kom ik zo op.

In zijn verhaal claimt Martin Wolf dat, nu we niet meer van buurvolkeren hoeven te plunderen om zelf rijker te worden, de wereld beschaafder en democratischer is geworden.  Daar zit mogelijk een kern van waarheid in, al moet het mij van het hart dat daar toch wel het e.e.a. op valt af te dingen.  Voor je het weet verval je tot 'post hoc ergo propter hoc' logica waarbij je te snel de conclusie trekt dat een volgorde van gebeurtenissen altijd een onderling verband bevat.  (B volgt op A, dus A leidt tot B en dat hoeft natuurlijk niet zo te zijn)

Ten eerste gaat het plunderen nog steeds door.  Kijk als voorbeeld maar eens naar het gedrag (kolen) mijnbouw maatschappijen.(2,3)  Maar bovendien leverde de industriële revolutie ook het fenomeen van mechanische en industriële oorlogsvoering op, met de daarbij behorende massale bloedbaden in de 1e en 2e wereldoorlog.  Als ongekend dieptepunt kan daar nog, ten tijde van nazi Duitsland, het verschijnsel van industrieel kannibalisme (zeep gemaakt van "reines Jüdisches Fett") aan worden toegevoegd.

Daarnaast zie ik in de huidige – wat minder dramatische – tijd verschijnselen waarbij er, ondanks economische groei, sprake is van "zero sum games".  Zie maar eens een commentaar (4) op zijn stuk in European Tribune, dat verwijst naar een artikel over de ongelijke inkomensontwikkeling in de VS vanaf 1980.(5)

Dus of de technologische ontwikkeling van de industriële revolutie, en de daarmee gepaard gaande groei, noodzakelijkerwijze tot een hoger beschavingsnivo leidt waag ik te betwijfelen.  Wel ben ik het met hem eens dat een mensheid die meer heeft dan "het naakte bestaan" gemakkelijker een beschaafde, niet geweldadige (ook niet naar buiten toe) samenleving tot stand kan brengen.

Grenzen aan de groei
En dat brengt me op het hoofdthema: De grenzen aan de groei – althans, zoals die nu veelal door economen wordt gedefinieerd (ik kom er aan het eind nog op terug).  Hij schijft aan het einde van zijn artikel het volgende:

"The response of many, notably environmentalists and people with socialist leanings, is to welcome such conflicts. These, they believe, are the birth pangs of a just global society. I strongly disagree. It is far more likely to be a step towards a world characterised by catastrophic conflict and brutal repression. This is why I sympathise with the hostile response of classical liberals and libertarians to the very notion of such limits, since they view them as the death knell of any hopes for domestic freedom and peaceful foreign relations."

Ten eerste verlang ik helemaal niet naar conflicten, oorlogen om hulpbronnen en grondstoffen.  Als het zo ver komt zijn we in feite al te laat.  Vrij naar Sun Tzu: Als het tot oorlogen komt zijn er grote (politieke) fouten gemaakt.(6)  Ik verlang er niet naar.

Maar waar Martin Wolf niet aan wil is dat we op deze planeet thans tegen fysieke grenzen aanlopen (7), die de "groei" zoals we die nu kennen zullen doen eindigen.  Niet alleen raken redelijk winbare voorraden grondstoffen als bijvoorbeeld Koper, Zink en Platina (8) op, maar lopen we thans ook regelrecht in een dubbele klem van de beschikbaarheid van voldoende fossiele brandstoffen en het klimaatvraagstuk.(9)

Op 2 september j.l. schreef ik een korte beschouwing over de energievoorziening onder de titel 'Luistert niet naar economen'.(10)  Daarin gaf ik aan dat een "business as usual scenario" ons regelrecht de afgrond in voert.  Ik schreef daar o.a. het volgende:

"Wat er nodig is, is een waar "super Manhattan project" om de vervoersbehoefte te verminderen en de vervoerssystemen om te bouwen zodat ze minder afhankelijk worden van vloeibare brandstoffen.  Immers: Duurzame energie (zon, wind, deels ook waterkracht) komt vaak in de vorm van electriciteit beschikbaar.  Het zal hier om reusachtige inspanningen gaan (orde $10000 miljard)."

Zal er dan nooit meer sprake kunnen zijn van groei?  Welnu, dat hangt in feite af van de beschikbaarheid van energie, de energievoorziening.  Materiaal kan je recyclen.  Energie echter niet!  We zullen in de toekomst veel zuiniger met hulpstoffen en materialen om moeten gaan, en als je dat op een verstandige manier doet, dan is er veel mogelijk.  Echter: Bepaalde vormen van "groei" (aldoor maar méér spullen) zullen stoppen, domweg omdat we maar één Aarde hebben.

We zullen dus snel aan de slag moeten met het ombouwen van de energie infrastructuur en energievoorziening in deze wereld.  Veel tijd is er in mijn ogen niet meer.  Als we wachten tot relatief gemakkelijk winbare olie en aardgas voorraden op raken zouden we wel eens zeer hardhandig tegen de grenzen van deze wereld aan kunnen lopen, en komt er t.g.v. het ontbreken van de middelen ertoe niet veel meer van deze ombouw terecht.

Martin Wolf eindigt met:
"The optimists believe that economic growth can and will continue. The pessimists believe either that it will not do so or that it must not if we are to avoid the destruction of the environment. I think we have to try to marry what makes sense in these opposing visions. It is vital for hopes of peace and freedom that we sustain the positive sum world economy. But it is no less vital to tackle the environmental and resource challenges the economy has thrown up. This is going to be hard. The condition for success is successful investment in human ingenuity. Without it, dark days will come. That has never been truer than it is today."

Inderdaad: "This is going to be hard."  En totdat we in de toekomst in voldoende mate duurzame energie ter beschikking hebben, doen we er goed aan van het pad van 'business as usual' en de huidige praktijk van 'economische groei' af te gaan.  Wat dat betreft herhaal ik hier wat ik op 2 september j.l. ook al stelde:  Luistert niet naar economen.

Er zijn richtingen aan te geven waarin we kunnen gaan.  Denk daarbij aan een portfolio aanpak van energie en klimaat (11) waaronder een grootschalige aanpak met zonne-energie.(12)  Ook moet er op de langere termijn aan een herschikking van middelen in de wereld worden gedacht / gewerkt.(13)  Er is nog tijd, maar minder dan menigeen lief is.

Mazzel & broge, Evert

Referenties:
  (1) "The dangers of living in a zero sum world economy"
  (2) Big Coal's Dirty Plans for Our Energy Future
  (3) Open kolenmijnen vanuit de ruimte gefotograveerd
  (4) Hostility to the notion of limits to growth
  (5) If America had $100 and 100 people...
  (6) Sun Tzu, The Art of War
  (7) Het einde van 'business as usual'?
  (8) Koper, Zink, Platina
  (9) Fossil Fuel Based Energy – Access and Climate: a Double Clamp
(10) Luistert niet naar economen (over de energievoorziening)
(11) Stabilization Wedges, Mitigation Tools for the Next Half-Century
(12) Een aardig voorbeeld:  A Solar Grand Plan
(13) Global Commons Institute; Contraction & Convergence

Nog een paar nuttige bronnen:
Millennium Ecosystem Assessment
World Resources Institute

Naschrift 29/12/2007:
Hier nog een interessant artikel over het thema 'peak oil' en klimaat:
Implications of 'peak oil' for atmospheric CO2 and climate (door P.A. Kharecha& en J.E. Hansen)

——————————————————————————————————————

Nog iets tot slot ...

Sir Fred Hoyle zei het in 1964 aldus:

"It has often been said that, if the human species fails to make a go of it here on the Earth, some other species will take over the running. In the sense of developing intelligence this is not correct. We have or soon will have, exhausted the necessary physical prerequisites so far as this planet is concerned. With coal gone, oil gone, high-grade metallic ores gone, no species however competent can make the long climb from primitive conditions to high-level technology. This is a one-shot affair. If we fail, this planetary system fails so far as intelligence is concerned. The same will be true of other planetary systems. On each of them there will be one chance, and one chance only."

Of we als mensheid van deze kans al dan niet gebruik maken zal in deze eeuw beslist worden.