1700 bdg
Nog een plaatje van een van de laatste stoomtreinen, nu in Bodegraven. Ditmaal een loc van de serie 1700 met de stoker die even rust kan nemen. In de boog achter de spoorwegovergang Oud Bodegraafseweg zijn nog de telegraafpalen te zien. (Foto G. van der Vliet)
Vijftien jaar oud was Gerard van der Vliet, zoon van de toenmalige 'man met de rode pet', toen hij deze foto nam van de officiële openingstrein in Bodegraven. Links is te zien dat het tweede perron in verband met de elektrificatie verhoogd is.
Voor de laatste trein naar Leiden van de oude dienstregeling was geen sprinter ingezet maar materieel '64: 862 + 530 in de nacht van 9 op 10 december 2006 in Bodegraven.
Zondag 10 december 2006 was de eerste dag met intercity's op de Leidse lijn, hier de 9403 in Bodegraven als trein 8841. Het aantal reizigers was sterk gegroeid.
groene Plan V's in Bdg
In 1969 reden niet alleen gele Plan V's tussen Utrecht en Leiden, maar ook groene. Dat bewijst deze foto die gemaakt is op 3 augustus. (Foto verz. L. Bianchi)
mat 46 + mat 36
Een bijzondere combinatie in Bodegraven op 30 april 1958, gezien vanaf de overweg Oud Bodegraafseweg: een tweetje mat '46 (277), gekoppeld met ouder stroomlijnmaterieel, de 408+445. Zo'n lange trein paste toen niet langs het perron. Links is op de losplaats een tweeassige gesloten wagen te zien, rechts op de voorgrond een duiker. Helemaal rechts de ruimte voor een derde spoor, dat er nooit gekomen is. (Foto Roef Ankersmit)
loc 326
Een van de stoomlocomotieven in het Spoorwegmuseum in Utrecht, SS-loc 326, is van een type dat heeft gereden op de lijn Leiden-Woerden. De sneltreinloc is gebouwd in Engeland in 1881.
Van maandag tot en met donderdag reed een 'oude' Sprinter enkele jaren geleden 's avonds laat van Leiden (v. 23.22u) naar Utrecht en terug. In de huidige dienstregeling wordt de eerste intercity van Alphen naar Leiden nog met een sprinter gereden.

Wie in de begintijd van Leiden naar Utrecht wilde reizen, moest meestal in Harmelen overstappen. Kon je in 1878 maar driemaal per dag op en neer, nu (op werkdagen) 38 keer. Sinds december 2006 rijdt de intercity. In de spits zorgen sprinters voor een verdubbeling van de frequentie tussen Alphen aan den Rijn en Leiden Centraal.


HOME

Leiden - Woerden

Zie ook: Speciale ritten

Goederenvervoer (1)

HOME

Treinen tussen Leiden en Woerden

Tot op de dag van vandaag is Bodegraven in gebruik als kruisingsstation. Rond 1930 waren stoomlocomotieven en coupérijtuigen alledaags, zoals blijkt uit deze prentbriefkaart uit de verzameling van L. Bianchi.

Drie stoomtreinen reden met ingang van 15 oktober 1878 dagelijks tussen Leiden, Woerden en Harmelen (daar meestal overstappen naar/van Utrecht). Ze stopten overal. De reis nam twee uur in beslag. In 1882 kwam er een sneltrein Utrecht - Leiden vv (rijtijden 80, respectievelijk 70 minuten).
Vanaf 1889 konden de treinen uit Leiden in Woerden zelfstandig binnenkomen via het nieuwe derde spoor. Daardoor werden meer aansluitingen gerealiseerd, hetgeen het aantal reizigers deed groeien. Na een korte sneltreinloze periode reden er vanaf 1891 twee sneltreinen Utrecht - Leiden vv, onderweg stoppend te Woerden, Bodegraven en Alphen. De snelste trein legde de vijftig km af in 55 minuten.

laatste dag stoom
De laatste dag van de stoomtractie in de reizigersdienst: een trein naar Utrecht bij de overweg Haagweg in Leiden op 7 oktober 1950. (Foto J.J. B. Vellekoop, archief stichting Vekotek Monster)
Dat dichtte een Woerdenaar naar aanleiding van de officiële ingebruikneming van de elektrificatie tussen Leiden en Woerden op 6 oktober 1950. Het blad Nieuw Spoor deed er verslag van. De belangrijkste passagier was de legendarische president-directeur van NS, F.Q. den Hollander. Bij de rit van Leiden naar Woerden werd het een en ander aangeboden:
Leiden:
* een aperitief
* een concert door een orkest van de politie
* een krans voor de neus van het splinternieuwe treinstel 682
Alphen:
* twee wandborden
* een perronbank, gemaakt door vier jongeren van de Martha Stichting
Bodegraven:
* elektrische klok voor het stationsplein
* producten van plaatselijke bedrijven
* rouwkransen voor de laatste stoomtreinen
Woerden:
* een grote boerenkaas
* enveloppen met inhoud voor de Tbc-vereniging en Stichting voor Sociale Bijstand
* producten van plaatselijke bedrijven

De vraag wie de kaas mocht oppeuzelen wordt in het artikel helaas niet beantwoord...

crolesopen

In 1890 was de exploitatie overgegaan van de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) op de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). De laatstgenoemde hoopte met de uitbreiding van het aantal sneltreinen de financiële resultaten te verbeteren. Dat lukte kennelijk onvoldoende, want met ingang van de winterdienst 1892/'93 reed er slechts één sneltrein in beide richtingen, een jaar later beperkt tot Utrecht - Leiden. Het aantal stoptreinen groeide ondertussen langzaam tot een aantal van zes. Van 1 mei tot 15 juli 1899 kwam er een stoptrein op bepaalde dagen tussen Leiden en Bodegraven. In 1900 kwam deze trein niet terug in de dienstregeling, in 1901 wel (nu dagelijks). In 1903 had een belangrijke uitbreiding plaats met de invoering van lokaaltreinen tussen Leiden en Bodegraven, tegen gereduceerde tarieven. Een jaar later werden de lokaaltreinen alweer geschrapt, maar de voordelige kaartjes bleven.
Door de kolenschaarste na de Eerste Wereldoorlog reden vanaf 16 december 1918 slechts vijf treinen, waaronder een sneltrein. De dienstregeling van 1920 vermeldt vier sneltreinen Utrecht - Leiden; drie sneltreinen Leiden - Utrecht; acht stoptreinen Leiden - Utrecht en negen stoptreinen Utrecht - Leiden. In 1923 kwam het 'buurtverkeer' terug: met bepaalde treinen tegen een lager tarief te reizen. Deze mogelijkheid verviel in1938.
Vanaf 15 mei 1930 vertoonde de dienstregeling het volgende beeld: twee treinen Leiden - Woerden vv; zeven treinen Leiden - Utrecht vv; een marktrein Leiden - Utrecht; twee sneltreinen Leiden - Alphen.
In 1934 was er een bijna volledige uurdienst. Motortreinen werden ingelegd van Leiden naar Alphen en verder via de nieuwe lijn naar Gouda (1935: vijf retourritten op werkdagen). Op 15 mei 1938 kwam er elke twee uur een doorgaande stoomtrein Leiden - Amsterdam Weesperpoort via Woerden en Breukelen. Ook elke twee uur bleef een trein rijden van Leiden naar Utrecht. De zo ontstane uurdienst werd tussen Leiden en Alphen aangevuld met motortreinen naar Gouda.

bdg1910
Erg groot waren ze niet, de locs die in de stoomtijd de stoptreinen trokken. Dit type, hier met een SS-nummer omstreeks 1910 in Bodegraven, komt vaak voor op prentbriefkaarten van de lijn Leiden - Woerden. De locs waren oorspronkelijk voor de NRS gebouwd. (Verz. L. Bianchi)
De elektrificatie bracht kortere rijtijden: in plaats van een uur, had het materieel '46 nog maar drie kwartier nodig. In 1965 verscheen weer eens een sneltrein op Leiden - Woerden, al was dat alleen op zaterdagen in het zomerseizoen voor strandliefhebbers uit het Ruhrgebied. In 1969 reed deze trein uit Düsseldorf voor het laatst.

Met ingang van 26 mei 1968 kreeg Leiden - Woerden - Utrecht een halfuurdienst: afwisselend een stoptrein en een sneltrein die alleen in Woerden en Alphen stopte. Dit gebeurde in het kader van de proeven voor 'Spoorslag '70', waarmee de NS onder meer de concurrentie met de auto aanging. Leiden - Woerden gold als 'modellijn' voor een aantal verbeteringsmaatregelen, zoals modern materieel in de toen revolutionaire kleur geel (Plan V), hogere snelheden en modernisering van stationsgebouwen. Met de invoering van Spoorslag '70 gingen alle plaatsen aan de lijn van de halfuurdienst profiteren doordat de sneltreinen werden omgezet in stoptreinen.
In de jaren zeventig nam het forensenvervoer sterk toe, waardoor in de ochtendspits meer treinen moesten worden ingezet. Door de vele kruisingen op het enkelsporige baanvak kon de reistijd behoorlijk oplopen, trein 19923 had in '77/'78 maar liefst een uur nodig voor de 50 km van Leiden (v. 6.50 uur) naar Utrecht (a. 7.50 uur). In 1978 werd een rechtstreekse trein 19918 ingevoerd van Utrecht naar Den Haag CS via Alphen en Leiden. Deze werd een groot succes, maar moest bij de ombouw van het emplacement Leiden vervallen. Spitstreinen reden (onofficieel) door naar plaatsen als Tiel en Eindhoven.
Een belangrijke verbetering werd ingevoerd in de dienstregeling van 15 december 2002: in de middagspits op werkdagen, niet in de vakantieperiodes, kwamen er drie sneltreinen bij van Utrecht naar Leiden. Tot Alphen werd nergens gestopt, waardoor de reiziger op dat traject slechts 24 minuten onderweg was. De invoering was mede een gevolg van omloopwijzigingen door de proef met sneltrams tussen Gouda en Alphen. Bij de invoering van de intercitydienst tussen Utrecht en Leiden met dubbeldekkers op 10 december 2006, verdwenen de spitstreinen tussen Alphen en Utrecht. Tussen Leiden, Alphen en Gouda namen sprinters de spitsdiensten over.

De niet-ingevoerde dienst van mei 1940 vermeldt handhaving van de driedelige dieseltreinstellen die in januari 1940 tussen Leiden en Utrecht waren gaan rijden. In werkelijkheid kwam er een tweeuursdienst met stoomlocomotieven; in 1942 reed er maar een trein per drie uur met een stop voor het Duitse leger in Zwammerdam. Na de Tweede Wereldoorlog werd een beperkte dienstregeling van kracht tussen Alphen en Woerden met vier ritten, gereden door motortreinen. De bij bombardementen vernielde brug over het Rijn-Schiekanaal kwam na herstel in dienst op 6 mei 1946. Toen kwam er een tweeuursdienst met stoomtractie tussen Leiden en Utrecht.

kruising de3 apn
Twee driedelige 'diesels', in de jaren dertig van de 20ste eeuw nog Neerlands trots, op 31 juli 1947 als boemels tussen Utrecht en Leiden in Alphen. Links treinstel 30 en rechts de 46. (Foto L.J.P. Albers)
Reclame bij de tabel Utrecht - Leiden in het spoorboekje voor de zomer van 1968. De eerste gele Plan V's (431-438) begonnen hun leven in het Groene Hart.

Inzet van materieel

Welke locs de NRS inzette is onduidelijk. In de SS-tijd, vanaf 1890, reden 1B-tenderlocs van de vroegere NRS-serie 178-183 de lichtere treinen. Deze machines waren in 1877/'78 door Sharp Stewart & Co in Manchester gebouwd en konden 80 km/u rijden. Sneltreinen werden vooral getrokken door 1B-locs, in de tijd van de SS van de serie 301-479 (bouwjaren 1880-1895, maximumsnelheid 90 km/u). Het belangrijkste locomotievendepot was Leiden (Wittepoort), waar een loods met drie sporen voor zes stoomlocomotieven werd gebouwd met de bijbehorende voorzieningen. In Harmelen werd het kleine 'depot' aldaar uitgebreid in verband met de opening van Leiden -Woerden.
In de jaren dertig van de 20ste eeuw waren onder andere tenderlocomotieven van de serie 5000 te zien, maar ook motorrijtuigen tussen Gouda en Leiden. In de eerste jaren na de oorlog hebben er in elk geval driedelige diesel- treinstellen en stoomlocs van de series 1700, 4300, 5800 en 6000 gereden. Met ingang van 8 oktober 1950 vormde materieel '46 de ruggengraat van het reizigersvervoer, al waren ook materieel '24, materieel '54 en vooral materieel '40 actief. Begin 1968 nam Plan V (materieel '64) steeds meer diensten over van materieel '46, vanaf de zomerdienst reed het oude materieel alleen nog een enkele spitstrein of als vervanger van een plan V/T-treinstel. De eerste gele Plan V's, 431-438, werden speciaal ingezet tussen Utrecht en Leiden in het kader van een voorbeeldproject voor sneller en moderner spoorvervoer. In 2003 en 2004 zijn deze stellen afgevoerd. Als laatste van de genoemde acht stellen sloot de 436 zijn lange carrière helemaal in stijl af op de Leidse lijn op 13 mei 2004. Getrokken reizigerstreinen kwamen na 1950 alleen nog voor als strandtreinen uit Duitsland op zaterdagen in het zomerseizoen in de tweede helft van de jaren zestig (Duitse rijtuigen met meestal een 1200).
Na ruim 38 jaar moest Plan V in 2006 geleidelijk zijn hoofdrol afstaan aan moderner materieel. Met ingang van 9 oktober 2006 namen gemoderniseerde sprinters de reguliere dienst over. Alleen de spitstreinen reden nog met materieel '64. Deze situatie duurde tot en met 9 december 2006. De volgende dag werden dubbeldekkers van het type (V)IRM geïntroduceerd in het kader van een grondig vernieuwde dienstregeling. Als intercity stopten de Leidse treinen niet meer in Vleuten en Terwijde. Op zaterdagen werden de dubbeldekkers vervangen door materieel '64. Dit gebeurde voor het laatst op 8 december 2007. In de dienstregeling die een dag later inging was de inzet van materieel '64 beperkt tot een of twee ritten op de late avond. Van 6 september tot en met 13 december 2008 werd de afwisseling tijdelijk vergroot door de inzet van ICM ('koplopers') in de weekeinden. De jaren erna werden de diensten verdeeld tussen koplopers en dubbeldekkers. Sinds 2015 spelen zesdelige dubbeldekkers (VIRM en DDZ) de hoofdrol.

mat 46 spits
mat54 spits
mat54 polder
zon komt op
aanleg n11
sneltrein bdg
rijngouwelijn
3xV Apn
eld5 bdg
Het materieel '40 (ELD5) was in de jaren zestig geregeld te zien tussen Leiden en Utrecht. Hier kruisen de 832 (links) en 808 in Bodegraven op 27 april 1967. (Foto J.C. de Jongh)
tramkruising lammenschans
tramkruising viaduct
bouw viaduct ldl

Kruising tussen tram en trein op de Lammenschansweg

5812 leiden
Loc 5812 met een trein uit Utrecht ter hoogte van de Kastanjekade in Leiden op 28 juli 1949. De palen voor de bovenleiding staan er al. (Foto J.C.T. van Engelen)

Fijn in de kussens...

Elektrificatie

Gedurende de jaren 1949 en 1950 is de lijn Leiden - Woerden onder de draad gebracht. De aansluitende hoofdlijnen waren al eerder geëlektrificeerd. Schakelstations werden gebouwd in Zoeterwoude, Hazerswoude, Bodegraven en Waarder. Alphen kreeg een 'onderstation', waar de stroom van het energiebedrijf wordt getransformeerd tot 1500 volt. Een ingewikkelde bovenleidingsconstructie werd gemaakt voor de trein-tramkruising met de NZH in Leiden. De bruggen over de Gouwe en het Rijn-Schiekanaal bleven zonder bovenleiding. De brug over het Galgewater kreeg een constructie die opgehesen kon worden. Bij de vernieuwing van de brug is dit een vaste constructie geworden.
De officiële openingsrit werd gereden op 6 oktober 1950 met een vierdelig treinstel mat '46, de 682. Twee dagen later volgde de invoering van de elektrische tractie in de gewone dienst.

Adieu, wij moeten scheiden,
straks boemelen wij niet meer,
maar zetten ons met vreugde,
fijn in de kussens neer,
en zien dan in gedachten,
de oude Leidenaar,
Hij moet de benen nemen,
en heeft zijn tijd gehad,
Ach, laat ons eerlijk wezen,
men was hem meer dan z......

Foto links: Met een krans op de neus maakte treinstel 682 zijn officiële rit van Leiden naar Woerden, hier in Alphen.
(Foto archief Vekotek).
Foto rechts:
Burgemeester Croles van Bodegraven spreekt NS-directeur Den Hollander (met de armen over elkaar) toe. (Foto NS)

Gele sneltreinen

694 als spitstrein 19925 (Alphen-Utrecht) bij vertrek in Bodegraven, 11 juli 1974. Ruim een half jaar later is dit treinstel tot schroot verwerkt... Rechts zijn de restanten van de oostelijke los- en laadplaats nog te zien.
Op de Lammenschansweg in Leiden werd de NZH-tramlijn Leiden - Den Haag gelijk-vloers gekruist (foto links: trein 1577 naar Utrecht op 18 november 1950, foto J.C.T. van Engelen). In 1960 werd de situatie eenvoudiger, en veiliger!, dankzij de bouw van een viaduct (foto midden, 16 augustus 1960, foto J.A. Bonthuis/coll. NVBS Railverzamelingen). In het najaar van 1960 hoefde de blauwe tram, tot de opheffing in 1961, niet meer op de treinen te wachten (foto rechts, fotograaf onbekend).

Meer informatie:

Tijdschrift 'Spoor- en Tramwegen' 23, 1950, p. 326;

Ook materieel '54, de hondekop, liet zich zien in de ochtendspits. Foto links: 1789 als 19921, Bodegraven, 4 mei 1990. Foto's midden en rechts: 755+3xx als 19923 bij de Enkele Wiericke tussen Bodegraven en Nieuwerbrug, 11 september 1992.
Bijna vier decennia bepaalde materieel '64 (Plan V en T) het beeld op de lijn Leiden-Woerden. Foto links: vier 'V'tjes', aangevoerd door de 843, als 9955 naar Utrecht; Alphen, 4 september 1992. Foto midden: Plan T-stel 529 als sneltrein 18852 naar Leiden, Bodegraven, 15 mei 2003. Foto rechts: 929+824 als 8839, gezien vanaf het nieuwe viaduct ten westen van Bodegraven bij de in aanleg zijnde N11.
Alphen moest in 2003 wennen aan een tram op spoorrails: de proef met de RijnGouweLijn. Op de dag van de officiële opening, 28 februari, wacht tramstel 1 op de genodigden. Links de Plan V's 924+809 als 'gewone' trein naar Gouda. Door de vele technische problemen zou de tram pas maanden later de treinen vervangen.
5808 leiden
Loc 5808 verlaat Leiden met trein 3373 naar Utrecht op 8 oktober 1949. Links wordt gewerkt aan een noodperron. (Foto J.C.T. van Engelen)
mat46 leiden
Treinstel 657 op de eerste dag van de elektrische dienst tussen Utrecht en Leiden als trein 1577 naar Geldermalsen. Deze situatie in de Sleutelstad is onherkenbaar veranderd. Het station ligt nu immers veel hoger, inclusief de sporen 1 en 2 voor de treinen naar Alphen, Gouda en Utrecht. De foto is gemaakt door J.C.T. van Engelen op 8 oktober 1950. De officiële openingstrein reed twee dagen eerder.

Spoorlijn Leiden - Woerden


 

       
    Een DE5-treinstel naar Leiden in Hazerswoude omstreeks 1949. (Fotograaf onbekend, collectie Wim van Dommelen)