Home  Overzicht

Middeleeuws recht

Inleiding   Romeins recht in de Middeleeuwen    Bestudering van het middeleeuwse Romeinse recht    Literatuur   Reprints    Links

De informatie hier wordt niet meer geactualiseerd, ga daarvoor liever naar www.rechtshistorie.nl.

De Middeleeuwen vormen een tijdvak van duizend jaar, ongeveer van 500 tot 1500. In deze lange periode waren er niet alleen duidelijke regionale verschillen, maar golden er ook verschillende rechtssystemen. In Byzantium gold een vorm van het Romeinse recht, het Byzantijnse recht. Het Romeinse recht werd in West-Europa pas na 1100 weer intensief bestudeerd. De katholieke Kerk ontwikkelde een eigen recht, het canonieke recht, dat na 1100 sterk in omvang en belang toenam. Daarnaast was er plaatselijk en streekgebonden recht, het gewoonterecht. Zo'n streekrecht kon ook in andere streken gaan gelden; een stadsrecht kon het voorbeeld worden voor andere steden. Bovendien waren sommige rechten waren specifiek aan personen of groepen gebonden. Hofrechten en pachtrecht waren van kracht voor bepaalde personen, terwijl het handelsrecht voor en mede door kooplieden werd ontwikkeld, eer ook daar het Romeinse en kerkelijke recht invloed op uitoefenden. Zowel het Romeinse als het kerkelijke recht boden de mogelijkheid om min of meer absolute rechtsnormen te stellen.

Romeins recht in de Middeleeuwen

Sinds het begin van de 19e eeuw is er heftig gediscussieerd over de herleving van het Romeinse recht. Dit had duidelijk te maken met het prestige van dit recht en met nationale trots, trots hetzij op de eigen, van het Romeinse recht onafhankelijke ontwikkeling, hetzij op de heilzame invloed van dit rechtssysteem uit de Oudheid. Deels blijft het begin van deze opleving nog steeds onduidelijk. Daarbij speelt de vraag mee waaraan men deze opleving wil meten, of dat men volhoudt dat er een ononderbroken continuïteit is vanuit de Late Oudheid. Bij het speuren naar de "terugkeer" van het Romeins recht kan men kijken naar aanhalingen ervan en verwijzingen ernaar, naar de hoeveelheid en datering van handschriften met romeinsrechtelijke teksten, naar onderwijs in rechtsscholen en naar andere bewijzen van bestudering van het Romeinse recht. Het goed en helder formuleren van vragen is ook hier noodzakelijk om tot vruchtbare antwoorden te komen.

Een probleem is het onverwacht opduiken van de complete Digestentekst enerzijds, en anderzijds het feit dat de meest gebruikte tekst in de Middeleeuwen afwijkt van het waarschijnlijk zesde-eeuwse Digestenhandschrift in Florence, de "littera Florentina".

In de twaalfde eeuw is vooral in Bologna begonnen met intensieve bestudering van de Digesten. Ook de Codex werd bestudeerd. Men plaatste tussen de regels en in de marge commentaar in de vorm van glossen. Met name de Summa Codicis van Azo won in de praktijk snel aan gezag: "chi non ha Azzo, non va a palazzo". De glossen groeiden uit tot complete regelsgewijze commentaren. In de dertiende eeuw bracht Franciscus Accursius de verschillende glossen, inmiddels bijna honderdduizend in getal, bijeen tot een standaardglosse, de Glossa Ordinaria. De bestudering van het canonieke recht in Bologna begon wellicht nog iets vroeger en was zo mogelijk nog intensiever. De rechtsscholen van Bologna vormden het begin van de al snel druk bezochte universiteit (1188). Spoedig ontstonden ook de vaak als lastig ervaren juridische afkortingen. Hoe juridische handschriften eruit zien, toont een online tentoonstelling van het Fitzwilliam Museum te Cambridge. Meer informatie is er op de handschriftenpagina.

Na hun studie aan universiteiten als Bologna, Parijs en Montpellier vonden juristen werk in dienst van bisschoppen, vorstelijke hoven, steden en rechtbanken, of zij werden op hun beurt docent aan latere universiteiten. In de dertiende eeuw kwamen er bijvoorbeeld universiteiten in Cambridge, Orléans, Toulouse, Padua, Napels en Salamanca. De eeuw daarop gaat dit verder met steden als Keulen, Heidelberg, Erfurt, Siena, Pisa, Perugia en Dublin, maar ook in Oost-Europa met Wenen, Praag, Krakau en Budapest. In 1425 ontstaat te Leuven de eerste universiteit in de Lage Landen, waar Nicolaas Everaerts studeerde (hier één van zijn adviezen). In de vijftiende eeuw mislukten ook een aantal stichtingen van universiteiten, maar andere bestaan nog steeds.

De juristen traden op als rechter, professor, advocaat of als raadgever. Vaak adviseerden zij rechtbanken. Hun consilium was de basis voor een vonnis. Middeleeuwse rechters spraken vaak enkel een vonnis uit, maar bepaalden zelf niet de uitspraak. Vooral in de Late Middeleeuwen schakelden rechtbanken juristen in om dergelijke adviezen te geven. Hier een voorbeeld. Mede om partijdigheid te voorkomen liet men zulke adviezen zo mogelijk van ver komen. Bovendien zijn er ook min of meer "collectieve" consilia van juridische faculteiten. Het Romeinse recht bood de mogelijkheid van een min of meer onafhankelijke standaard, iets wat beslist nodig was gezien de veelheid aan rechtssystemen en rechtsvormen. Bekende juristen schreven commentaren op stedelijke rechtsboeken of kregen de opdracht deze te herzien.

Aan de universiteiten leidde men niet alleen juristen op. Men bestudeerde intensief de oude teksten, de glossen en de nieuwere commentaren. Deze bestudering leidde tot nieuwe leerstukken. De middeleeuwse doctrine droeg bijvoorbeeld veel aan voor het begrip van rechtspersonen, ongerechtvaardigde verrijking, eigendom en contractsluiting. Ook aan het procesrecht, het staatsrecht en aan de politieke begripsvorming droeg men bij. Grote namen onder de "romanisten" zijn onder andere Odofredus de Denariis, Jacques de Revigny, Cino da Pistoia, Bartolus de Saxoferrato, Baldus de Ubaldis en Paulus de Castro.

Inleiding    Romeins recht 1000-1500    Moderne bestudering    Literatuur    Reprints    Links

De bestudering van het middeleeuwse Romeinse recht

In de achttiende eeuw kwamen de eerste pogingen om de geschiedenis van het Romeins recht gedurende de Middeleeuwen te bestuderen. Voorheen bestudeerde men het Romeinse recht met het oog op de praktijk of uit belangstelling voor de Klassieke Oudheid. Beide belangstellingen konden trouwens samengaan. De pogingen uit de Verlichting zijn achterhaald door het eerste grote overzichtswerk, de "Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter" (1821-1830) van Friedrich Carl von Savigny. Voor individuele juristen en universiteiten, met name voor de veertiende en vijftiende eeuw, heeft het echter nog zeker zin oudere historische studies te benutten. Sinds Savigny is er een continue stroom studies in gang gezet.

Het huidige onderzoek heeft een aantal wetenschappelijke centra. In Leiden is een traditie ontstaan met onder andere aandacht voor de middeleeuwse School van Orléans en rechtspraak van de 16e tot de 18e eeuw. In Frankfurt am Main vormt het Max-Planck-Institut für europäische Rechtsgeschichte een formidabel onderzoeksinstituut door de rijke bibliotheek en de verzameling microfilms. Actieve onderzoeksgroepen zijn verder met name die in Rome en Catania. In Leipzig wordt gewerkt aan de actualisering van het eerdere handschriftenoverzicht, de "Verzeichnis der Handschriften zum römischen Recht bis 1600" (4 dln., Frankfurt am Main 1972) van Gero Dolezalek en Hans van de Wouw. Men verwerkt nu ook kanonistische handschriften.

Inleiding    Romeins recht 1000-1500    Moderne bestudering    Literatuur    Reprints    Links

Literatuur

Inleidende werken over middeleeuws "geleerd" recht

Over het opduiken van de Digesten kan men lezen in de volgende recente artikelen:

Meer algemeen inleidende werken die niet alleen op de Middeleeuwen ingaan:

Een belangrijk en uitdagend boek over een belangrijk deel van het Romeinse recht door de eeuwen, behandelt middeleeuws Europa, oud-vaderlands recht en Zuid-Afrika. Het toont wat Romeins recht inhoudt:

Encyclopedisch van afmeting, maar deels achterhaald en bekritiseerd vanwege hun concept van rechtsgeschiedenis zijn:

De volgende tijdschriften ruimen regelmatig plaats in voor middeleeuws recht:

Inleiding    Romeins recht 1000-1500    Moderne bestudering    Literatuur    Reprints    Links

Reprints

Inleiding    Romeins recht 1000-1500    Moderne bestudering    Literatuur    Reprints    Links

Links  zie ook mijn links voor middeleeuwse geschiedenis

Inleiding    Romeins recht 1000-1500    Moderne bestudering    Literatuur    Reprints    Links


Boven  Home  Overzicht  ov - 2009 / 2014