Home  Overzicht  Canoniek recht  Edities

Middeleeuws procesrecht


Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

De informatie hier wordt niet meer geactualiseerd, ga daarvoor liever naar www.rechtshistorie.nl.

Het middeleeuwse procesrecht krijgt relatief veel aandacht in het moderne onderzoek. Daardoor bestaat er een aantal moderne bronnenuitgaven. Dit overzicht begint met de bisschoppelijke rechtbanken vanaf de dertiende eeuw, waar officialen de leiding kregen. Er is bijzondere aandacht voor Guillelmus Durandus, de auteur van een encyclopedisch overzicht van het procesrecht. Bij de pauselijke rechtspraak komt met name de Rota Romana ter sprake. De inquisitie komt ook aan de orde, vooral als procesvorm.

De volgende studies leiden in op het middeleeuwse procesrecht:

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

Officialen

Bisschoppen in West-Europa lieten vanaf de late 12e eeuw hun rechtspraak steeds meer over aan een geestelijke rechter, de officiaal. Hierover bestaan verschillende studies (zie hier voor Utrecht):

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

Guillelmus Durandus

Het Speculum iuris van Guillelmus Durandus (circa 1235-1296) verdient hier bijzondere aandacht. Durandus werd geboren in de buurt van Béziers in de Languedoc. Hij studeerde in Bologna. Paus Clemens V benoemde hem tot auditor generalis van de Rota Romana. In 1274 woonde hij het Tweede Concilie van Lyon bij. Na andere hoge functies werd hij in 1286 bisschop van Mende. Hier enige literatuur over hem. Zie voor veel meer het Duitse online artikel van Frank Soetermeer in de BBKL.

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

Inquisitio en inquisitie

Over de inquisitie, het bekendste onderdeel van het middeleeuwse procesrecht, bestaan enige misverstanden. Van origine was de "inquisitio" een procesvorm waarbij de rechter een onderzoek instelde, in plaats van af te gaan op de "accusatio", de beschuldiging door een procespartij. Vrij snel paste men deze procesvorm toe bij verdenkingen van ketterij. De Dominicanen waren niet de eerste inquisiteurs, maar zij traden wel vaak op in die rol, zie ook een artikel van Guy Bedouelle hierover. Inquisiteurs stonden in eerste instantie onder de zeggenschap van de plaatselijke bisschop. Door verschillende pauselijke decretalen ontstond er uiteindelijk een permanente inquisitie. Deze methode liep uit op misbruiken als bij de latere Spaanse inquisitie en in heksenprocessen. De Malleus maleficarum oftewel de "Heksenhamer" uit 1487 van de Dominicanen Heinrich Krämer en Jacob Sprenger, is een trieste mijlpaal in de geschiedenis van de inquisitie. Jean Duvernoy heeft een overzicht gemaakt van bronnen over de inquisitie in de Languedoc. Bij de literatuur hieronder gaat het vooral om de Dominicanen en Zuid-Frankrijk.

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

Pauselijke rechtspraak

Veel studies betreffen de pauselijke rechtspraak, en vooral de Rota Romana. Hier een selectie van literatuur:

  • Tangl, Michael (ed.), Die päpstliche Kanzleiordnungen von 1200-1500 (Innsbruck 1894; herdruk Aalen 1959).
  • Göller, Emil, Die päpstliche Pönitentiarie von ihrem Ursprung bis zu ihrer Umgestaltung unter Pius V. (4 dln., Rom 1907-1911).
  • Lefebvre, Charles (ed.), Antonii Augustini Praxis Rotae et Iacobi Emerix Tractatus seu Notitia Sacrae Rotae Romanae (Tournai-Parijs, s.a. [1961]).
  • Lefebvre, Charles, 'Rote Romaine', Dictionnaire du Droit Canonique VII (Parijs 1965) 742-771.
  • Herde, Peter Audientia litterarum contradictarum. Untersuchungen über die päpstlichen Justizbriefe und die päpstliche Delegationsgerichtbarkeit vom 13. bis zum Beginn des 16. Jahrhunderts (2 dln., Tübingen 1970).
  • Del Re, Niccolò, La Curia Romana (3e dr., Rome 1970).
  • Puza, Richard, Res iudicata. Rechtskraft und fehlerhaftes Urteil in den Decisionen der römischen Rota (Graz 1973).
  • Dolezalek, Gero, 'De rechtspraak van de pauselijke Rota in de middeleeuwen', in: Miscellanea Forensia Historica. Ter gelegenheid van het afscheid van Prof.mr. J.Th. de Smidt, J.M.I. Koster-van Dijk, A. Wijffels (ed.) (Amsterdam 1988) 113-122.
  • Dolezalek, Gero, 'Rota', in: Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte IV, A. Erler en E. Kaufmann (ed.) (Berlin 1989) kol. 1148-1152.
  • Dolezalek, Gero, 'Reports of the "Rota" (14th-19th centuries)', in: Judicial records, law reports and the growth of case law, John H. Baker (ed.) (Berlijn 1989) 67-99.
  • Hoberg, Hermann, Inventario dell'Archivio della Sacra romana Rota : (sec. 14 - 19), J. Metzler (ed.) (Città del Vaticano 1994; Collectanea Archivi Vaticani, 34).
  • Schwarz, Brigide, ‘Statuta sacri causarum apostolici palacii auditorum et notariorum : Eine neue Quelle zur Geschichte der Rota Romana im späten Mittelalter’, in: Studien zum 15. Jahrhundert, J. Helmrath (ed.) (2 dln., München 1994) 845-867.
  • Schmugge, Ludwig, Kirche, Kinder, Karrieren. Päpstliche Dispense von der unehelichen Geburt im Spätmittelalter (Zürich 1995).
  • Bukowksa-Gorgoni, Christina, Causae polonae coram sacra romana rota : XV-XVII saec. : explanatio processuum et regesta documentorum (Rome 1995).
  • Gilomen, Hans-Jörg (ed.), Die Rotamanualien des Basler Konzils : Verzeichnis der in den Handschriften der Basler Universitätsbibliothek behandelten Rechtsfälle (Tübingen 1998).
  • Santangela Cordani, Angela, La giurisprudenza della Rota Romana nel secolo XIV (Milan 2001).
  • Ingesman, Per, Provisioner og processer: den romerske Rota og dens behandling af danske sager i middelalderen (Århus 2003).

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities

Edities

In herdruk zijn beschikbaar:

  • Guillelmus Durandus, Speculum iuris (2 dln., Basileae: Episcopius, 1574) - herdruk Aalen 1975.
  • Roffredus Beneventanus, Libellus actionum [Super utraque censura cum questionibus sabbatinis] (Avenione 1500) - herdruk Turijn 1968.

Sinds de negentiende eeuw zijn er moderne edities verschenen.

  • Wunderlich, A. (ed.), Anecdota quae processum civilem spectant (Göttingen 1841).
  • Pillius, Tancredus, Gratia Libri de iudiciorum ordine, F.C. Bergmann (ed.) (Göttingen 1842; herdruk Aalen 1965).
  • Gross, C. (ed.), Incerti auctoris Ordo judiciarius, pars summae legum et Tractatus de praescriptione (Innsbruck 1870).
  • Quellen zur Geschichte des römisch-kanonischen Processes im Mittelalter, Ludwig Wahrmund (ed.) (5 dln., Innsbruck-Heidelberg 1905-1931; herdruk Aalen 1962).
  • Rossi, Guido, La Summa arboris actionum di Ponzio da Ylerda (Milaan 1951).
  • Logan, Donald (ed.), 'An early thirteenth-century judge-delegate formulary of English origin', Studia Gratiana 14 (1967) 73-87.
  • Höhne, H. (ed.), 'Pillii Medicinensis Summula de reorum exceptionibus', Ius Commune 9 (1980) 139-210.
  • ‘El ordo iudiciarius "Ad summariam noticiam" y sus derivados : contribución al estudio de la literatura procesal castellana, Antonio Pérez Martin (ed.), in: Publicaciones de la Universidad de Sevilla 8 (1982) 195-266, 10 (1984) 327-423.
  • Sorrenti, Lucia, Tra scuole e prassi giudiziarie. Giuliano da Sesso e il suo "Libellus quaestionum" (Rome 1999) - met teksteditie.
  • Ordo iudiciarius Sapientiam affectant omnes - editie door E.C. Coppens, Nijmegen; als PDF-bestand downloadbaar, ook in: Voortschrijdend procesrecht. Een historische verkenning, C.H. van Rhee, F. Stevens en E. Persoons (eds.) (Leuven 2001).
  • Lepsius, Susanne, Die Richter und die Zeugen. Eine Studie anhand des Tractatus testimoniorum des Bartolus von Sassoferrato (Frankfurt am Main 2003) - studie en editie.

Inleidingen   Officialen   Durandus   Inquisitie   Pauselijke rechtspraak   Edities


Boven  Home  Overzicht  ov - 2008 / 2014