Index voor deze pagina:
International Stratigraphic Chart
Tijdschaal naar Harland en anderen
IJstijden
Nederlandse chronostratigrafie
Archeologische perioden in Europa
De meest gestelde vraag

Geologische tijdperken

Een geologisch tijdperk is een periode waarin de aarde er bij benadering hetzelfde uitzag. Dat wordt gekenmerkt door een aardlaag waarvan de samenstelling tamelijk constant is en waarin kenmerkende fossielen voorkomen. In zo'n periode was het klimaat betrekkelijk constant en de flora en fauna waren kenmerkend voor die periode.
Er worden verschillende tijdperken onderscheiden. Een moeilijkheid is dat de aarde er niet overal hetzelfde uitzag. Voor lokaal onderzoek worden daarom andere tijdperken onderscheiden dan voor internationaal onderzoek. De datering van een aardlaag is erg moeilijk en de onzekerheid is groot. Vandaar dat er in de literatuur zeer uiteenlopende waarden worden gegeven. De International Commission on Stratigraphy probeert zo representatief mogelijke waarden vast te stellen.

De International Stratigraphic Chart van de International Commission on Stratigraphy (ISC) is de enige internationaal aanvaarde of op zijn minst internationaal relevante geologische tijdschaal. De indeling en de tijden veranderen af en toe, zodat u voor courante informatie het beste de website van de ISC zelf kunt raadplegen.
De tabellen hieronder zijn een Nederlandse (ongeauthoriseerde) vertaling. In het Nederlands wordt doorgaans de Franse bijvoeglijke naamwoordsuitgang -ien gebruikt.
Mya betekent: million years ago (miljoen jaar geleden). Het teken Є (zie Cambrium) lijkt op een geronde E en wordt hier weergegeven door de Ukraiense IE, Unicode 0404. Het officiële Unicode symbool staat op positie A792, maar er zijn niet zo veel fonts waar dit teken in zit.
Vanaf de 2004-versie worden de tijdperken niet meer met een lettercode aangeduid. Aangezien er nog veel oude publicaties bestaan, hebben we de van oude versies bekende codes hier laten staan. Merk op dat alle tijdperken een kleurcodering hebben. Deze hebben we hier niet weergegeven; zie daarvoor de ISC.
De ISC heeft met ingang van de 2004 versie de term Kwartair (Quaternary) laten vallen; het Holoceen en Pleistoceen horen dan bij het Neogeen. De International Union for Quaternary Research (INQUA) heeft voorgesteld de term Kwartair (Quaternary) te behouden en op te nemen als subperiode van het Neogeen, zich uitstrekkend over het Holoceen, Pleistoceen en het Gelasien.
Sinds juli 2009 staat het kwartair weer terug in de International Stratigraphic Chart.

International Stratigraphic Chart

Geologic Time Scale dec. 2016

Overzicht
Klikbare index voor de International Stratigraphic Chart.
(Niet alle browsers ondersteunen referenties naar posities in tabelcellen.)

Eon: PHANEROZOICUM
EraPeriodevan - tot (Mya)
Cenozoicum Kwartair0 - 2.58
Neogeen2.58 - 23.03
Paleogeen23.03 - 66.0
MesozoicumKrijt66.0 - 145.0
Jura145.0 - 201.3
Trias201.3 - 252.17
PaleozoicumPerm252.17 - 298.9
Carboon298.9 - 358.9
Devoon358.9 - 419.2
Siluur419.2 - 443.8
Ordovicium443.8 - 485.4
Cambrium485.4 - 541.0
PRECAMBRIUM
Eonvan - tot (Mya)
Proterozoicum541 - 2500
Archaeicum2500 - 4000

 

Details

International Stratigraphic Chart: CENOZOICUM

Era: Cenozoicum CZ
PeriodeEpocheStadiumvan - tot (Mya)
Kwartair QHoloceen Q2 0 - 0.0117
Pleistoceen Q1boven/laat q40.0117 - 0.126
midden (Ionien) q30.126 - 0.781
Calabrien q20.781 - 1.80
Gelasien q11.80 - 2.58
Neogeen N Plioceen N2 Piacenzien n82.58 - 3.600
Zanclien n73.600 - 5.333
Mioceen N1Messinien n65.333 - 7.246
Tortonien n57.246 - 11.63
Serravallien n411.63 - 13.82
Langhien n313.82 - 15.97
Burdigalien n215.97 - 20.44
Aquitanien n120.44 - 23.03
Paleogeen EOligoceen E3Chattien e923.03 - 28.1
Rupelien e828.1 - 33.9
Eoceen E2Priabonien e733.9 - 37.8
Bartonien e637.8 - 41.2
Lutetien e541.2 - 47.8
Ypresien e447.8 - 56.0
Paleoceen E1Thanetien e356.0 - 59.2
Selandien e259.2 - 61.6
Danien e161.6 - 66.0

 

International Stratigraphic Chart: MESOZOICUM

Era: Mesozoicum MZ
PeriodeEpocheStadiumvan - tot (Mya)
Krijt Kboven/laat K2Maastrichtien k666.0 - 72.1
Campanien k572.1 - 83.6
Santonien k483.6 - 86.3
Coniacien k386.3 - 89.8
Turonien k289.8 - 93.9
Cenomanien k193.9 - 100.5
onder/vroeg K1Albien b6100.5 - 113.0
Aptien b5113.0 - 125
Barremien b4125 - 129.4
Hauterivien b3129.4 - 132.9
Valanginien b2132.9 - 139.8
Berriasien b1139.8 - 145.0
Jura Jboven/laat J3Tithonien j7145.0 - 152.1
Kimmeridgien j6152.1 - 157.3
Oxfordien j5157.3 - 163.5
midden J2Callovien j4163.5 - 166.1
Bathonien j3166.1 - 168.3
Bajocien j2168.3 - 170.3
Aalenien j1170.3 - 174.1
onder/vroeg J1Toarcien l4174.1 - 182.7
Pliensbachien l3182.7 - 190.8
Sinemurien l2190.8 - 199.3
Hettangien l1199.3 - 201.3
Trias Tboven/laat T3Rhétien (Rhät) t7201.3 - 208.5
Norien t6208.5 - 227
Carnien t5227 - 237
midden T2Ladinien t4237 - 242
Anisien t3242 - 247.2
onder/vroeg T1 Olenekien t2247.2 - 251.2
Induen t1251.2 - 251.902

 

International Stratigraphic Chart: PALEOZOICUM

Era: Paleozoicum PH
PeriodeEpocheStadiumvan - tot (Mya)
Perm PLopingien P3Changxingien p9251.902 - 254.14
Wuchiapingien p8254.14 - 259.1
Guadalupien P2Capitanien p7259.1 - 265.1
Wordien p6265.1 - 268.8
Roadien p5268.8 - 272.95
Cisuralien P1Kungurien p4272.95 - 283.5
Artinskien p3283.5 - 290.1
Sakmarien p2 290.1 - 295.0
Asselien p1295.0 - 298.9
Carboon CPennsylvanien C2boven/laatGzhelien c7298.9 - 303.7
Kasimovien c6303.7 - 307.0
middenMoscovien c5307.0 - 315.2
onder/vroegBashkirien c4315.2 - 323.2
Mississippien C1boven/laatSerpukhovien c3323.2 - 330.9
middenViséen c2330.9 - 346.7
onder/vroegTournaisien c1346.7 - 358.9
Devoon Dboven/laat D3Famennien d7358.9 - 372.2
Frasnien d6372.2 - 382.7
midden D2Givetien d5382.7 - 387.7
Eifelien d4387.7 - 393.3
onder/vroeg D1Emsien d3393.3 - 407.6
Pragien d2407.6 - 410.8
Lochkovien d1410.8 - 419.2
Siluur SPridoli S4 s8 419.2 - 423.0
Ludlow S3Ludfordien s7423.0 - 425.6
Gorstien s6425.6 - 427.4
Wenlock S2Homerien s5427.4 - 430.5
Sheinwoodien s4430.5 - 433.4
Llandovery S1Telychien s3433.4 - 438.5
Aeronien s2438.5 - 440.8
Rhuddanien s1440.8 - 443.8
Ordovicium Oboven/laat O3Hirnantien443.8 - 445.2
Katien445.2 - 453.0
Sandbien453.0 - 458.4
midden O2Darriwilien458.4 - 467.3
Dapingien467.3 - 470.0
onder/vroeg O1Floien470.0 - 477.7
Tremadocien477.7 - 485.4
Cambrium ЄFurongienStadium 10485.4 - 489.5
Jiangshanien489.5 - 494
Paibien494 - 497
Serie 3Guzhangien497 - 500.5
Drumien500.5 - 504.5
Stadium 5504.5 - 509
Serie 2Stadium 4509 - 514
Stadium 3514 - 521
TerreneuvienStadium 2521 - 529
Fortunien529 - 541.0

 

International Stratigraphic Chart: PRE-CAMBRIUM

Pre-cambrium PC
EonEraPeriodevan - tot (Mya)
Proterozoicum PRNeoproterozoicum NPEdiacarien NP3541 - 635
Cryogenien NP2635 - 720
Tonien NP1720 - 1000
Mesoproterozoicum MPStenien MP31000 - 1200
Ectasien MP21200 - 1400
Calymmien MP11400 - 1600
Paleoproterozoicum PPStatherien PP41600 - 1800
Orosirien PP31800 - 2050
Rhyacien PP22050 - 2300
Siderien PP12300 - 2500
Archaeicum ARNeoarchaeicum NA 2500 - 2800
Mesoarchaeicum MA 2800 - 3200
Paleoarchaeicum PA 3200 - 3600
Eoarchaeicum EA 3600 - 4000
Hadean (informeel)4000 - 4600
 

Bron:
International Stratigraphic Chart, International Union of Geological Sciences: International Commission on Stratigraphy, versie december 2016.
Voor meer informatie: International Commission on Stratigraphy.

Een Nederlandstalig achtergrondartikel over de Geologic Time Scale 2004 is te vinden in het artikel NGV-Geonieuws 500 (http://www.geologischevereniging.nl/geonieuws/geonieuwsart.php?artikelnr=500) van de Nederlandse Geologische Vereniging.


Geologische tijdperken: Harland e.a.

Lang niet iedereen werkt met de International Stratigraphic Chart tijdschaal zoals hierboven is weergegeven. Velen werken nog met de indeling die in 1989 werd gecompileerd door Harland, Smith en anderen, in 1995 verbeterd door Gradstein en Ogg. Onderstaande weergave is een compilatie van de belangrijkste tijdschalen die in de jaren 90 tot stand zijn gekomen.
De genoemde jaartallen staan in veel gevallen nog ter discussie of zijn inmiddels achterhaald; zie hiervoor de International Stratigraphic Chart. Mya betekent: million years ago (miljoen jaar geleden).
De namen zijn vernederlandst overeenkomstig het gangbare gebruik (Frans).

CENOZOICUM

PeriodeSub-periodeEpocheTijdvan - tot (Mya)
KwartairHoloceen0 - 0.01
Pleistoceen0.01 - 1.64
TertiarNeogeenPlioceenPiacenzien1.64 - 3.4
Zanclien3.4 - 5.2
MioceenMessinien5.2 - 6.7
Tortonien6.7 - 10.4
Serravallien10.4 - 14.2
Langhien14.2 - 16.3
Burdigalien16.3 - 21.5
Aquitanien21.5 - 23.3
PaleogeenOligoceenChattien23.3 - 29.3
Rupelien29.3 - 35.4
EoceenPriabonien35.4 - 38.6
Bartonien38.6 - 42.1
Lutetien42.1 - 50
Ypresien50 - 56.5
PaleoceenThanetien56.5 - 60.5
Danien60.5 - 65

 

MESOZOICUM

PeriodeSub-periodeEpocheTijdvan - tot (Mya)
KrijtGolfSenonienMaastrichtien65 - 71.3
Campanien71.3 - 83.5
Santonien83.5 - 85.8
Coniacien85.8 - 89.9
GallienTuronien89.9 - 93.5
Cenomanien93.5 - 98.9
K1Albien98.9 - 112.2
Aptien112.2 - 121
Barremien121 - 127
NeocomienHauterivien127 - 132
Valanginien132 - 137
Berriasien137 - 144.2
JuraMalmTithonien144.2 - 150.7
Kimmeridgien150.7 - 154.1
Oxfordien154.1 - 159.4
DoggerCallovien159.4 - 164.4
Bathonien164.4 - 169.2
Bajocien169.2 - 176.5
Aalenien176.5 - 180.1
LiasToarcien180.1 - 189.6
Pliensbachien189.6 - 195.3
Sinemurien195.3 - 201.9
Hettangien201.9 - 205.7
TriasTr3Rhaetien205.7 - 209.6
Norien209.6 - 220.7
Carnien220.7 - 227.4
Tr2Ladinien227.4 - 234.3
Anisien234.3 - 241.7
ScythienSpathien241.7 - 241.9
Nammalien241.9 - 243.4
Griesbachien243.4 - 248.2

 

PALEOZOICUM

PeriodeSub-periodeEpocheTijdvan - tot (Mya)
PermZechsteinChangxingien248.2 - 247.5
Longtanien247.5 - 250
Capitanien250 - 252.5
Wordien252.5 - 255
Ufimien255 - 256.1
RotliegendesKungurien256.1 - 259.7
Artinskien259.7 - 268.8
Sakmarien268.8 - 281.5
Asselien281.5 - 290
CarboonPennsylvanienGzelienNoginskien290 - 293.6
Klazminskien293.6 - 295.1
KasimovienDorogomilovskien295.1 - 298.3
Chamovnicheskien298.3 - 299.9
Krevyakinskien299.9 - 303
MoscovienMyachkovskien303 - 305
Podolskien305 - 307.1
Kashirskien307.1 - 309.2
Vereiskien309.2 - 311.3
BashkirienMelekesskien311.3 - 313.4
Cheremshanskien313.4 - 318.3
Yeadonien318.3 - 320.6
Marsdenien320.6 - 321.5
Kinderscoutien321.5 - 322.8
MississippienSerpukhovienAlportien322.8 - 325.6
Chokierien325.6 - 328.3
Arnsbergien328.3 - 331.1
Pendleien331.1 - 332.9
ViséenBrigantien332.9 - 336
Asbien336 - 339.4
Holkerien339.4 - 342.8
Arundien342.8 - 345
Chadien345 - 349.5
TournaisienIvorien349.5 - 353.8
Hastarien353.8 - 362.5
DevoonD3Famennien362.5 - 367
Frasnien367 - 377.4
D2Givetien377.4 - 380.8
Eifelien380.8 - 386
D1Emsien386 - 390.4
Pragien390.4 - 396.3
Lochkovien396.3 - 408.5
SiluurPridoli408.5 - 410.7
LudlowLudfordien410.7 - 415.1
Gorstien415.1 - 424
WenlockGleedonien424 - 425.4
Whitwellien425.4 - 426.1
Sheinwoodien426.1 - 430.4
LlandoveryTelychien430.4 - 432.6
Aeronien432.6 - 436.9
Rhuddanien436.9 - 439
OrdoviciumBalaAshgillHirnantien439 - 439.5
Rawtheyen439.5 - 440.1
Cautleyen440.1 - 440.6
Pusgillien440.6 - 443.1
CaradocOnnien443.1 - 444
Actonien444 - 444.5
Marshbrookien444.5 - 447.1
Longvillien447.1 - 449.7
Soudleyen449.7 - 457.5
Harnagien457.5 - 462.3
Costonien462.3 - 463.9
DyfedLlandeiloLaat463.9 - 465.4
Midden465.4 - 467
Vroeg467 - 468.6
LlanvirnLaat468.6 - 472.7
Vroeg472.7 - 476.1
CanadienArenig476.1 - 493
Tremadoc493 - 510
CambriumMerionethDolgellien510 - 514.1
Maentwrogien514.1 - 517.2
St. DavidsMenevien517.2 - 530.2
Solvan530.2 - 536
CaerfaiLenien536 - 554
Atdabanien554 - 560
Tommotien560 - 570

 

PRE-CAMBRIUM

EraPeriodeEpocheTijdvan - tot (Mya)
SinienVendienEdiacaraPoundien570 - 580
Wonokan580 - 590
VarangerMortensnes590 - 600
Smalfjord600 - 610
Sturtien610 - 800
RiphienKaratau800 - 1050
Yurmatin1050 - 1350
Burzyan1350 - 1650
AnimikienMongolien1650 - 2200
HuronienVaalien2200 - 2450
RandienVentersdorp
Centraal Rand
Dominion
2450 - 2800
SwazienPongola
Moodies
Figtree
Onverwacht
2800 - 3500
IsuanLimpopo3500 - 3800
HadeanVroeg Imbrien3800 - 3850
Nectarien3850 - 3950
Basin Groepen 1-93950 - 4150
Cryptien4150 - 4560

 

Belangrijke bronnen:


 

IJstijden

De indeling van de ijstijden en de benamingen van de perioden zijn locatiegebonden. Uit bronnenonderzoek blijkt dat de tijdgrenzen sterk afhankelijk zijn van de onderzoeker in kwestie. Het beste kunt u de tijden volgen die gebruikelijk zijn in het instituut waar u werkt/studeert.
De afkorting ybp betekent: years before present (jaar geleden). De ijstijden hebben een lichtblauwe achtergrond.

AlpenNoord-DuitslandNoord AmerikaPolen - RuslandPeriode (ybp)
Postglaciaal0 - 10k
Vroeg postglaciaal10 - 12k
WürmWeichsel - VistulaWisconsinVarsovien12 - 71k
Riss-Würm interglaciaalEemSangamonMasovien71 - 120k
RissSaale
* Warthe
* Gerdau
* Drenthe
IllinoianCracovien120 - 180k
Mindel-Riss interglaciaalHolsteinYarmouthSandomirien180 - 260k
MindelElsterKansanJaroslavien260 - 420k
Günz-Mindel interglaciaalCromer complexAftonianLikhvien420 - 820k
GünzMenapNebraskanMenapien820k - 1.18M
Donau-GünzWaalPreglaciaal 1.18 - 1.39M
DonauEburon - Weybourne 1.39 - 1.7M
Biber-DonauTegelen (Tiglien) 1.7 - 2.2M
BiberPretegelen - Brüggen 2.2 - 2.4M
Perm-Carboon glaciaal in Gondwana
van Kungurien t/m Bashkirien
274 - 309M
Afrikaans glaciaal (Pakhuis, Table Mountain)
van Ashgill t/m laat Cambrium
438 - 520M
Lake Superior glaciaal1800 - 2000M
Midden-precambrium glaciaal2000 - 2500M


 

Chronostratigrafie van Nederland

ChronostratigrafieJaar
van-tot
Holoceen LaatSubatlanticum815 BC - heden
MiddenSubboreaal3755 - 815 BC
Atlanticum7020 - 3755 BC
VroegBoreaal8240 - 7020 BC
Preboreaal11755 - 8240 BC
Laat-Pleistoceen Weichselien
(ijstijd)
Laat-Weichselien
(laat-glaciaal)
Late Dryas12745 - 11755 BC
Allerød13675 - 12745 BC
Vroege Dryas14025 - 13675 BC
Bølling15700 - 14025 BC
Midden-Weichselien
(pleniglaciaal)
laat-
pleniglaciaal
29000 - 15700 BC
midden-
pleniglaciaal
50000 - 29000 BC
vroeg-
pleniglaciaal
75000 - 50000 BC
Vroeg-Weichselien
(vroeg-glaciaal)
115000 - 75000 BC
Eemien (warm)130000 - 115000 BC
Midden-Pleistoceen Saalien (ijstijd)370000 - 130000 BC
Holsteinien (warm)410000 - 370000 BC
Elsterien (ijstijd)475000 - 410000 BC
Cromerien (warm)850000 - 475000 BC
Vroeg-Pleistoceen Pre-Cromerien2600000 - 850000 BC

Veel gemeenten laten bodemonderzoek verrichten en publiceren soms meteen een overzicht van de chronostratigrafie voor noordwest Europa.
Genoemd worden daarbij meestal als referenties: Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985), De Mulder et al. (2003).
De volledige referenties worden niet genoemd. Misschien zijn het de volgende.
W.H. Zagwijn, (1974), The Pliocene-Pleistocene boundary in western and southern Europe. Boreas, 3: 75-97.
of:
W.H. Zagwijn, (1974), The Palaeogeographic evolution of The Netherlands during the Quaternary. Geol. Mijnbouw 53: 369-385
of:
W.H. Zagwijn, (1974), Vegetation, climate and radiocarbon datings in the Late Pleistocene of The Netherlands: Mededelingen Rijks Geologische Dienst, 25, p 101-111.
Misschien:
W.H. Zagwijn, C.J. Van Staalduinen (red.), (1975), Toelichting bij geologische overzichtskaarten van Nederland. Rijks Geologische Dienst, Haarlem. p 1-134.
De andere twee referenties zijn vrijwel zeker:
J. Vandenberghe, (1985). Paleoenvironment and stratigraphy during the Last Glacial in the Belgian-Dutch border region. Quaternary Research 24, 23-38.
W.E. Westerhoff, Th.E. Wong, E.F.J. de Mulder, (2003), Opbouw van de ondergrond.
In: E.F.J. de Mulder, M.C. Geluk, I. Ritsema, W.E. Westerhoff, Th.E. Wong (red.), De ondergrond van Nederland. Geologie van Nederland, deel 7: 247-352.


 

Archeologische perioden in Europa

Archeologische periodenJaar
van - tot
Nieuwe tijdC1850 AD - heden
B1650 - 1850 AD
A1500 - 1650 AD
MiddeleeuwenlaatB1250 - 1500 AD
A1050 - 1250 AD
vroegD900 - 1050 AD
C725 - 900 AD
B525 - 725 AD
A450 - 525 AD
Romeinse tijdlaatB350 - 450 AD
A270 - 350 AD
middenB150 - 270 AD
A70 - 150 AD
vroegB25 - 70 AD
A12 BC - 25 AD
IJzertijdlaat250 - 12 BC
midden500 - 250 BC
vroeg800 - 500 BC
Bronstijdlaat1100 - 800 BC
middenB1500 - 1100 BC
A1800 - 1500 BC
vroeg2000 - 1800 BC
NeolithicumlaatB2450 - 2000 BC
A2850 - 2450 BC
middenB3400 - 2850 BC
A4200 - 3400 BC
vroegB4900 - 4200 BC
A5300 - 4900 BC
Mesolithicumlaat6450 - 4900 BC
midden7100 - 6450 BC
vroeg8800 - 7100 BC
PaleolithicumlaatB18000 - 8800 BC
A35000 - 18000 BC
midden300000 - 35000 BC
vroeg370000 - 300000 BC

Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Zie verder voor internationaal erkende informatie over het kwartair: Subcommission on Quaternary Stratigraphy.
Mogelijk bruikbaar: Nederlandse Wikipedia pagina over het Weichselien.


 

De meest gestelde vraag

De vraag die de meeste mensen stellen na het bekijken van deze pagina is:
En wanneer leefden de dinosauriërs nou eigenlijk?
Antwoord: in het Trias, het Jura en het Krijt.
Vermoedelijk betekende een asteroide-inslag op het einde van het Krijt het versnelde einde van deze levensvorm. Vermoedelijk heeft de inslag plaatsgevonden nabij Chicxulub (Yucatán, Mexico).


 

© Oscar van Vlijmen, januari 2002/January 2002
Datum laatste wijziging: 2016-12-10

Ga naar start/Home