Dossiers

Multiple sclerose

Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel: de hersenen en het ruggenmerg. Bij mensen met MS ontstaan ontstekingen in het zenuwstelsel. Die ontstekingen veroorzaken littekens op meerdere plaatsen (multiple) in de hersenen en het ruggenmerg. Het woord sclerose verwijst naar de littekens.

Wat doet het centrale zenuwstelsel eigenlijk?

  • Het verwerkt alles wat u ziet, hoort, voelt, ruikt en proeft, dus alle signalen uit de wereld buiten het lichaam.
  • Het bestuurt de organen in uw lichaam.
  • Het speelt een belangrijke rol in psychische functies, zoals nadenken en het voelen van emoties.

Door de littekens werken delen van het zenuwstelsel niet meer goed. Het is moeilijk te voorspellen welke klachten dat gaat geven. Daarvoor zijn twee dingen van belang: hoeveel littekens ontstaan er, en op welke plaatsen precies? De meeste mensen met MS krijgen wel te maken met lichamelijke beperkingen, maar hoe ernstig die zijn verschilt sterk van persoon tot persoon.

In Nederland zijn er ongeveer 16.000 mensen met MS. De ziekte komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen en de klachten beginnen meestal tussen het 20-ste en 40-ste jaar.

De medische wereld onderscheidt vier typen MS:

  • MS met verslechteringen en verbeteringen (relapsing-remitting MS);
  • Secundair progressieve MS;
  • Benigne MS;
  • Primair progressieve MS.

De eerste vorm komt het meest voor. Hierbij zijn er periodes met klachten (schubs), maar die gaan ook weer over. Relapsing-remitting betekent verslechterend-verbeterend. Bij ruim de helft van de MS-patiënten ontstaat na verloop van tijd secundair progressieve MS, waarbij men geleidelijk steeds meer achteruitgaat zonder verbeteringen tussendoor. Benigne MS is een blijvende rustige fase na een periode met verslechteringen en verbeteringen. Primair progressieve MS - geleidelijke achteruitgang zonder (voorafgaande) schubs- is zeldzaam.

Verschijnselen

Bij verreweg de meeste mensen met MS begint de ziekte met schubs: periodes met plotselinge klachten die na korte tijd weer over gaan. De verschijnselen duren minstens 24 uur. In een schub kunnen allerlei klachten ontstaan, zoals:

  • oogproblemen (wazig zien of dubbelzien);
  • gevoelsproblemen in armen of benen (prikkelingen, slapend gevoel, doof gevoel);
  • evenwichtsstoornissen en onhandigheid;
  • verlammingen;
  • onduidelijk spreken;
  • blaasproblemen;
  • pijn (branderig gevoel in armen en benen, pijn laag in de rug).

Ook depressieve gevoelens komen regelmatig voor bij mensen met schubs. Het is de vraag of die gevoelens door de beschadigingen in het zenuwstelsel ontstaan. Waarschijnlijk hebben ze vooral te maken met de onzekerheid over de toekomst die een ziekte als MS veroorzaakt.

Naast echte schubs zijn er soms korte aanvallen van enkele seconden met klachten als aangezichtspijn, spierkrampen, vallen, tintelingen en jeuk.

Chronische klachten bij multiple sclerose

In de progressieve fase van MS verergeren de klachten geleidelijk en zijn er geen 'rustpauzes' meer waarin het weer beter gaat. Voorbeelden van problemen in deze fase zijn:

  • weinig of geen kracht meer in de benen;
  • moeite om gericht te lopen (stuurloosheid of ataxie);
  • spierschokken en spierstijfheid door spasmen;
  • minder duidelijk spreken en regelmatig verslikken (dit komt niet zo veel voor);
  • problemen met het plassen en de stoelgang (incontinentie);
  • weinig zin in seks en bij mannen erectiestoornissen (impotentie).

Het verstand (de intelligentie) raakt bijna nooit aangetast door MS. Sommige mensen merken wel dat ze wat minder snel denken dan vroeger. Het kan lastiger worden om meer dingen tegelijk te doen en om nieuwe informatie te onthouden.

Mensen die door MS veel in bed moeten blijven of veel zitten, ademen vaak minder goed door. Dit verhoogt de kans op longontsteking, vooral als u zich regelmatig verslikt. Zo'n infectie is geen direct gevolg van MS, maar een bijkomend probleem. Hetzelfde geldt voor decubitus (doorliggen), waarvan u last kunt krijgen als u veel ligt of zit.

Oorzaken

De precieze oorzaak van MS is niet bekend. Wel is bekend dat de ziekte ontstaat door een combinatie van factoren: virusinfecties, erfelijkheid en het afweersysteem van het lichaam.

Het is niet duidelijk welk virus een rol speelt bij het ontstaan van MS, maar men weet wel dat het alleen in gematigde klimaten voorkomt en dat het na de infectie nog jarenlang duurt voordat de eerste verschijnselen ontstaan.

MS zelf is niet erfelijk, maar de aanleg om MS te kunnen ontwikkelen waarschijnlijk wel. De ziekte komt in sommige families wat vaker voor dan in andere families. Erfelijkheid speelt bij MS maar een kleine rol en hoeft dus geen reden te zijn om geen kinderen te krijgen.

MS heeft ook te maken met een fout in het afweersysteem (immuunsysteem) van het lichaam. Normaal gesproken zorgt dit systeem ervoor dat schadelijke stoffen (bijvoorbeeld virussen) die het lichaam binnendringen, onschadelijk worden gemaakt. Bij MS keert de afweer zich juist tegen weefsels in het eigen lichaam.

Diagnose

Het duurt vaak lange tijd voordat de diagnose MS definitief is. In het begin zijn de klachten vaak erg vaag, waardoor artsen meestal niet meteen aan MS denken. Bovendien komen veel van die eerste verschijnselen ook bij andere ziekten voor. Daardoor kan de arts aan iets heel anders dan MS denken.

Zelfs als de arts denkt aan multiple sclerose is het nog niet gemakkelijk om de diagnose te stellen. Daarvoor zijn vaak nog verschillende specialistische onderzoeken nodig, zoals:

  • MRI-scan, een onderzoek met magnetische velden om gedetailleerde foto's van het centrale zenuwstelsel te maken.
  • Lumbaalpunctie, een onderzoek waarbij wat vocht uit het lichaam wordt gehaald via een prik tussen de ruggenwervels.
  • Evoked responses, onderzoeken die meten hoe snel de zenuwen prikkels doorgeven.
Behandeling

Mensen met MS zijn meestal onder behandeling van een neuroloog. MS zelf is niet te genezen, en daarom is de behandeling gericht op het bestrijden van de schubs, het afremmen van de ziekte en de bestrijding van de verschijnselen.

Bij de behandeling van schubs probeert men de ontstekingen in het zenuwstelsel zo snel en zo goed mogelijk te onderdrukken met een ontstekingsremmend medicijn (meestal methylprednisolon) via een infuus.

Een veelgebruikt middel om de ziekte af te remmen is interferon, een stof die het lichaam ook zelf aanmaakt als afweer tegen virussen. Het medicijn interferon-bèta is een specifiek soort interferon. Dit middel lijkt het aantal en de ernst van schubs te verminderen en het aantal nieuwe aangetaste plekken in hersenen en ruggenmerg te beperken. Ook het middel glatirameer-acetaat heeft deze eigenschappen.

Agressieve vormen van MS kunnen worden bestreden met mitoxantron. Dit medicijn wordt met een infuus toegediend en heeft een sterk effect op het afweersysteem. Waarschijnlijk wordt de ziekte daarom afgeremd. Het middel kan echter forse bijwerkingen geven en mag dan ook niet onbeperkt gebruikt worden.

Andere medicijnen die worden ingezet bij MS werken specifiek tegen bepaalde verschijnselen. Het gaat dan bijvoorbeeld om antidepressiva, spierverslappers en laxeermiddelen.

Naast medicijnen is een paramedische behandeling vaak zinvol (bijvoorbeeld fysiotherapie, ergotherapie of logopedie).

Sommige mensen met MS lijken baat te hebben bij thee van marihuana. Het zou verkramping van de spieren verminderen, waardoor bijvoorbeeld het lopen beter gaat. Marihuana zou daarnaast ook de stemming kunnen verbeteren.

Revalidatie

Na een sterke achteruitgang door multiple sclerose is soms revalidatie noodzakelijk. Met begeleiding en eventueel hulpmiddelen wordt geprobeerd bestaande beperkingen te verminderen. Een revalidatiearts helpt bijvoorbeeld zoeken naar de beste manier om te lopen. Het kan nodig zijn om daarbij hulpmiddelen te gebruiken, zoals aangepaste schoenen of beugels.

Voor mensen die steeds moeilijker lopen wordt gezocht naar een rolstoel en mogelijkheden voor vervoer. Ook adviseert de revalidatiearts over voorzieningen in huis.

De revalidatiearts werkt meestal in een team met paramedici (zoals een fysiotherapeut en ergotherapeut). Daarnaast kan de hulp van een maatschappelijk werkende of een psycholoog worden geroepen.

De revalidatiearts werkt op de revalidatieafdeling van een ziekenhuis of in een revalidatiecentrum.

Niet-reguliere behandeling van multiple sclerose

Er bestaat geen alternatieve behandeling die MS kan genezen. Sommige mensen met MS zoeken toch - om verschillende redenen - een alternatieve behandelmethode. Het is niet uitgesloten dat alternatieve therapieën invloed kunnen hebben op klachten, maar dit is nooit wetenschappelijk aangetoond.

Veel alternatieve behandelwijzen gaan ervan uit dat chronische ziekten te maken hebben met een verstoord evenwicht tussen lichaam en geest. De alternatieve behandeling wil dit evenwicht herstellen. Bij de meeste alternatieve therapieën is de zorg afgestemd op de hele persoon en is er aandacht voor het zelfherstellende vermogen van het lichaam. Medicijnen zijn hulpmiddelen die de geneeskracht van het lichaam stimuleren.

In de alternatieve behandelwijzen zijn wellicht andere mogelijkheden te vinden dan in de reguliere. Een ander voordeel kan zijn dat u zich meer betrokken voelt bij de behandeling. Deze eigen verantwoordelijkheid kan echter ook negatief worden uitgelegd: sommige alternatieve therapeuten gaan ervan uit dat u zelf schuldig bent aan de ziekte en dat genezing (louter) samenhangt met uw wilskracht. Bovendien wijzen sommige alternatieve genezers reguliere behandelingen geheel af.

Als u besluit een alternatieve therapie te volgen, informeer dan van tevoren goed naar de precieze behandeling en de kosten. Verder is het verstandig uw andere artsen te vertellen welke alternatieve therapieën u krijgt.

Bijengiftherapie bij MS

In 2004 en 2005 is in Nederland een wetenschappelijk onderzoek gedaan met 26 MS-patiënten naar de effecten van bijengif op MS. In sommige landen worden MS-patiënten behandeld met bijensteken. Veel patiënten melden positieve effecten van de behandeling.

In Nederland werden de patiënten tijdens de onderzoeksperiode regelmatig lichamelijk en via een MRI-scan onderzocht. Het MRI-onderzoek toonde aan dat bijensteektherapie geen effect had op de ziekte. In de periode van de behandeling met bijensteken werden evenveel nieuwe haarden gevonden als tijdens de periode zonder behandeling. Ook was er geen verschil in het aantal schubs, de neurologische beperkingen en de mate van beperking, vermoeidheid en de kwaliteit van leven. Het Universitair Medisch Centrum Groningen stelt daarom dat de therapie geen waarde heeft voor de behandeling van MS en ziet het als een alternatieve behandelmethode.

Opvallend is dat de meerderheid van de patiënten wel aangaf dat zij baat hadden bij deze behandeling.

Lees ook:
Links: