Tumoren als hangplekken voor radioactieve medicijnen

Radioactieve stoffen roepen al snel beelden op van gevaarlijk afval of ongezonde radioactieve spinazie na de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl. Maar radioactieve moleculen kunnen als medicijn ook een heilzame werking hebben, mits gedoseerd en slim toegepast. Dat blijkt uit de intreerede van prof.dr. Wim Oyen, die hij 5 juli uitsprak aan de Universiteit van Nijmegen.

door Martine Segers, gepubliceerd in het Parool, 20 juli 2002

Het recept voor nucleaire medicijnen tegen kanker lijkt eenvoudig. Maak speciale eiwitten die alleen aan tumorcellen blijven kleven en hang daar een radioactief molecuul aan. Tumorcellen worden dan een soort hangplekken voor nucleaire medicijnen. Klevend aan de buitenkant van een kankercel kunnen zulke medicijnen de kwaadaardige cellen genadeloos aanvallen door ze van dichtbij te bestralen.

Die straling bestaat uit hoogenergetische elektronen die worden uitgezonden door radioactieve varianten van jodium, yttrium, rhenium of lutetium. Deze vernietigende deeltjes kunnen enkele millimeters tot anderhalve centimeter in een tumor doordringen.

Dit nieuwe type medicijn levert voor tumoren nog geen magische kogels zonder bijwerkingen. ''We gebruiken een eiwit of antilichaam als vervoermiddel om de radioactieve stoffen via het bloed naar de kankercellen te brengen,'' vertelt Oyen. ''Maar je plast een groot eiwit niet snel uit.'' De radioactieve stoffen blijven hierdoor lang in het bloed en daar heeft het beenmerg last van. Onderzoekers werken nu aan medicijnen die je sneller uitplast. Zolang die er nog niet zijn moet de dosis echter laag blijven om te grote bestraling van het beenmerg te voorkomen.

Met die lage dosis kan je toch al nuttig werk doen. De nucleaire medicijnen lijken goede opruimers te zijn van kleine restjes tumor die chemotherapie of externe bestraling overleefd hebben. En daarmee hopen Oyen en zijn collega's de kans te verkleinen dat tumoren na een effectieve chemotherapie later toch weer terugkomen. ''Voor eierstokkanker zijn er sterke aanwijzingen dat dit lukt,'' vertelt de nieuwe Nijmeegse hoogleraar experimentele nucleaire geneeskunde.

Bloedvoorziening

In een grote klinische studie met patiŽnten krijgen vrouwen nu meteen na hun chemotherapie radioactieve medicijnen toegediend om het geringe aantal achtergebleven tumorcellen intern te bestralen. ''We hopen te zien dat de ziekte daardoor gemiddeld inderdaad langer wegblijft dan nu of zelfs helemaal wegblijft.''

Binnenkort komt in Europa het eerste radioactieve antilichaam als geregistreerd medicijn op de markt, weet Oyen. In Amerika wordt dit medicijn voor mensen met lymfeklierkanker met uitzaaiingen al verkocht. Externe bestraling is niet meer mogelijk als iemand uitzaaiingen door het hele lichaam heeft, omdat dan te veel gezonde cellen het loodje leggen. Radioactieve medicijnen bieden in meer dan de helft van die gevallen nog wel uitkomst; het aantal tumorcellen neemt af of ze verdwijnen helemaal.

Bij de medicijnen die nu beproefd worden is er nog een klein probleempje. De gebruikte radioactieve stoffen, op Yttrium na, zenden namelijk ook gammastraling uit die niet worden tegengehouden door het lichaam van de patiŽnt. ''Er zijn normen voor hoeveel straling een patiŽnt mag uitstralen. Kom je bij een agressievere behandeling boven die norm uit, dan moet de patiŽnt in een aparte ruimte in het ziekenhuis blijven, ook al voelt hij zich niet ziek door therapie,'' vertelt Oyen. Artsen, de verpleging en het bezoek mogen niet te lang op die kamer vertoeven.

Voor de toekomst wedden onderzoekers ook nog op een ander paard: de ontwikkeling van radioactieve medicijnen die tumoren bij de wortel aanpakken door hun bloedvaten kapot te stralen. ''Tumoren van hun bloedvoorziening beroven is theoretisch een hele elegante kankertherapie. Je hoeft je dan niet meer af te vragen of je alle tumorcellen wel raakt.'' Snij je de bloedvoorziening af, dan leggen namelijk ook de verder gelegen tumorcellen het loodje. ''In de wetenschap is dit een hot topic, maar deze benadering werkt alleen nog in proefdieren en is nog ver weg van een effectief medicijn voor kankerpatiŽnten,'' aldus Oyen.

© Martine Segers